शत्रवः अद्य विजयं प्राप्तवन्तः, कालः स्वगतिं अनुगच्छति; यदा कालः अस्माकं पक्षे प्रवर्तते तदा वयं विजयी भविष्यामः—इति मित्रैः सान्त्वितः चेदिराजः स्वपुरं स्वजनैः सह प्रस्थितः। शेषिताः अन्ये नृपाः अपि स्वस्वनगरं प्रत्यागच्छन्। किंतु रुक्मी, स्वभगिन्याः राक्षसविवाहं सहनं न शक्नुवन्, कृष्णं द्वेष्टुम् आरभ्य, शक्तिमान् स्वसैन्येन परिवृतः कृष्णं अनुगच्छन्। रुक्मीः कोपात् कम्पितबाहुः, धनुष्मान्, सर्वेषां नृपाणां सन्निधौ प्रतिज्ञां कृतवान्—"यावत् युद्धे कृष्णं न हन्यामि, रुक्मिणीं न पुनः प्राप्नुयामि, तावत् कुंडिनं न प्रविश्यामि; एतत् सत्यं वः ब्रवीमि।" इति उक्त्वा शीघ्रं रथं आरोह्य सारथये आज्ञापयत्—"अश्वान् प्रचोदय! युद्धे कृष्णं समागच्छेयम्।" "अद्य तिक्तैः शरैः तस्य दुष्टगोपस्य गर्वं निहनिष्यामि, यः मम भगिनीं बलात् अपहृत्य गतवान्।" इति अहंकारपूर्वकं, भगवतो महिमानं न जानन्, गोविन्दं युद्धाय आह्वयन्—"तिष्ठ! तिष्ठ!" इति एकेन रथेन समीपं आगच्छन्। बलवान् धनुः संकर्ष्य, कृष्णं त्रिभिः शरैः आहतवान्, उवाच—"क्षणं प्रतीक्षस्व, हे यदुवंशक्लेशदायक!" "क्व गच्छसि, मम भगिनीं यथा शृगालः यज्ञशेषं हरति तथा अपहृत्य? अद्य ते गर्वं भङ्क्ष्यामि, हे कपटयोधिन्, विश्वासघातिन्!" "यावत् मम शरैः त्वं न पतितः, तावत् कन्यां विमोचय!" इति उक्त्वा कृष्णः स्मितं कृत्वा तस्य धनुः चिच्छेद, षड्भिः शरैः रुक्मीम् आहतवान्। चतुर्भिः अश्वान् अष्टभिः शरैः, द्वाभ्यां सारथिम्, त्रिभिः ध्वजं आहतवान्; पुनः धनुः गृहीत्वा रुक्मीः कृष्णं पञ्चभिः शरैः आहतवान्। शरवर्षैः आक्रान्तः अच्युतः तस्य धनुः तु खण्डितवान्; रुक्मीः पुनः अन्यं धनुः गृहीत्वा आहतवान्, किन्तु अच्युतः तदपि खण्डितवान्। यद् यद् आयुधं रुक्मी गृहीत्वा—गदा, शूलं, त्रिशूलं, खड्गं, पट्टिशं वा—हरिः तानि सर्वाणि चिच्छेद। ततः रथात् अवतीर्य, खड्गं गृहीत्वा, कृष्णं हन्तुं उद्युक्तः, रुक्मीः क्रोधेन अभ्यधावत्, यथा पतङ्गः दीपं प्रति। अभियन्तारं दृष्ट्वा कृष्णः तस्य खड्गं च शिरस्त्राणं च शरैः खण्डितवान्; स्वं तीक्ष्णं खड्गं उत्क्षिप्य रुक्मीम् हन्तुं उद्युक्तः। तदा स्वपत्युः भ्रातृवधं दृष्ट्वा, रुक्मिणी भयात् विह्वला, पतिस्य पादौ पतिता, विषण्णा वाक्यं उवाच। "हे योगेश, अपरिमेय, देवदेव, जगन्नाथ, मम भ्रातृवधं न कुर्याः, हे महाबाहो, शुभदायक!" इति रुक्मिण्याः भयात् कम्पितशरीरा, शोकात् शुष्कवदना, कण्ठे गद्गदवाणी, स्वर्णहारः व्यपसृतः, पादौ आलिङ्ग्य, भगवत् करुणया तद्वधं विरतवान्। ततः कृष्णः तं दुष्टं पुरुषं वस्त्रेण बन्धितवान्, केशं दाढीं च मुण्डितवान्, विकृतं कृतवान्; यदववीर्याः शत्रुसैन्यं पद्मवनं यथा गजाः ताडयन्ति, तथा पराजितवन्तः। तं रुक्मीम् उपगम्य, तं विकृतं, मृत्युसमीपं प्राप्तं दृष्ट्वा, सन्तप्तः भगवान् संकर्षणः तं विमोच्य, कृष्णं प्रति उवाच। "कृष्ण, यद् कृतं त्वया, अस्माकं लिए अनुचितं, लज्जास्पदं; केशदाढीमुण्डनं, विकृतं वा, मित्रवधं वा।" "एषा धर्मवती स्त्री भ्रातृविकृत्ये न दोषं वदेत्; ह्यन्यः सुखदुःखं न ददाति—स्वकर्मफलमेव प्राप्नोति।" "अपि च बान्धववधः महापापं, बान्धवं न हन्तव्यम्; स्वदोषेण नष्टः चेत्, पुनः वधस्य किम्?" "एष क्षत्रियाणां धर्मः, प्रजापतेः स्थापितः; भ्राता भ्रातरं हन्ति, न किञ्चिद् अतिभयं।" "राज्यं, भूमिः, धनं, स्त्री, मानं, बलं, अहङ्कारवशात्, स्वजनं अपि नाशयन्ति।" "सर्वेषु जनेषु तव निर्णयो दारुणः, हे कृष्ण, दुर्जनान् प्रति; मित्रहितं सर्वहितं इव, मूढानां भावं अनुगच्छसि।" "मायायाः प्रभावात् मोहः जनानां जायते; देहाभिमानेन मित्रं, शत्रुं, उदासीनं इति भेदः दृश्यते।" "वास्तवतः एकः परमात्मा सर्वेषां देहिनां; नानात्वं नास्ति, मोहात् विभक्तं दृश्यते—यथा ज्योतिः आकाशः वा।" "एष शरीरम् आद्यन्तवद्, प्रकृतिजीवगुणैः संयुतम्; अज्ञानात् आत्मनि कल्पितम्, संसारं कारणम्।" "आत्मनः न किञ्चित् संयोगवियोगः अन्येन; दृश्यसंयोगात् एव, यथा सूर्यः रूपाणि प्रकाशयति।" "जन्माद्याः विकाराः शरीरस्य, आत्मनः कदापि न; यथा चन्द्रस्य कला न बाधते, ग्रहणं न हन्ति।" "यथा स्वप्ने आत्मनं, वस्तूनि च अनुभवति, तद्विपाकं भुङ्क्ते, तद्वद् अज्ञानवान् संसारं प्रविशति, असत् सत् इति।" "तस्मात् अज्ञानजं शोकं, आत्मनं शोषयन्तं, भ्रमयन्तं, ज्ञानात् निवारय; स्वभावे स्थिरो भव, हे शुद्धस्मिते।" एवं भगवान् रामेण उपदिष्टा रुक्मिणी दुःखं त्यक्त्वा, ज्ञानसम्पन्ना, मनः स्थिरं कृतवती। रुक्मीः, प्रायः प्राणक्षयः, तेजोबलक्षयः, विकृतस्वरूपं, स्वमिथ्याभिमानं स्मरन्, भोजकटं नाम नगरं स्थापयन्, न कृष्णं पुनः आक्रमन्, न भगिन्याः विरोधं कृतवान्। "कुंडिनं न प्रविश्यामि" इति घोषयन्, भगवता, भीष्मकन्यया, अन्यैः नृपैः पराजितः, तत्र एव रुष्टः स्थितवान्। कृष्णः रुक्मिणीं विधिवत् नगरे आनयन्, विवाहं कृतवान्; ततः यदुपुरीषु सर्वगृहेषु, कृष्णैकभक्तेषु, महोत्सवः अभवत्। पुरुषाः स्त्रियः च, हर्षिताः, रत्नकुण्डलैः भूषिताः, दम्पत्योः, शोभायुक्तयोः, उपहारान् आनिन्यु।