सप्तदशदिनानि अहं शौरिणा युद्धे पराजितः, अष्टादशे दिने चतुर्विंशति सेनाभिः जयं प्राप्तवान्। तथापि, कालसंपृक्तं भाग्यं जगत् प्रेरयति इति ज्ञात्वा, न कदापि शोकं न हर्षं करोमि। अद्यापि सर्वे वयं महाबलिनः सेनापतयः कृष्णेन संरक्षितैः यदुभिः कौशलयुक्तैः उपायैः पराजिताः। इदानीं शत्रवः विजयीभूताः, कालः स्वमार्गेण गच्छति; यदा कालः अस्माकं पक्षे भविष्यति, तदा वयं विजयी भविष्यामः। एवं मित्रैः सान्त्वितः चेदिराजः स्वपुरं स्वजनैः सह प्रस्थितः, शेषाः अन्ये जीविताः नृपाः अपि स्वस्वनगरं प्रत्यगच्छन्। किन्तु रुक्मी, स्वभगिन्याः राक्षसविवाहं सहनं न शक्नुवन्, कृष्णं द्वेष्टुम् उद्युक्तः, बलवान् स्वसेनया परिवृतः कृष्णं पृष्ठतः अन्वगच्छत्। रुक्मीः कोपाविष्टः, महद्व्यग्रः, सर्वेषां नृपाणां सन्निधौ प्रतिज्ञां अकरोत्, तस्य महाबाहूः कम्पमानः, धनुः हस्ते स्थितः। सः उवाच — “यावत् अहं कृष्णं युद्धे न हनिष्यामि, भगिनीं च न पुनः प्राप्तवान्, तावत् कुण्डिनं न प्रवेश्यामि। एतत् सत्यं वः वदामि।” इत्युक्त्वा शीघ्रं रथं आरुह्य सारथये उवाच — “अश्वान् चालय! कृष्णं युद्धे साक्षात् पश्यामि!” “अद्य अहं तीक्ष्णैः बाणैः तस्य दुष्टगोपस्य गर्वं विनयिष्यामि, यः बलात् भगिनीं मम अपहरत्।” एवं गर्वितः, भगवतः महिमानं न जानन्, गोविन्दं युद्धाय आह्वयन् — “तिष्ठ! तिष्ठ!” इत्युक्त्वा एकेन रथेन समीपं अगच्छत्। सः बलिष्ठं धनुः गृहीत्वा, कृष्णं त्रिभिः बाणैः विव्याध, उवाच — “क्षणं प्रतीक्षस्व, हे यदुवंशकलङ्क!” “क्व गच्छसि, भगिनीं मम चौर्येन अपहृत्य, यथा शृगालः यज्ञशेषं हरति? अद्य ते गर्वं भङ्क्ष्यामि, हे कपटयोधिन्!” “यावत् त्वं मां बाणैः न हनिष्यसि, तावत् कन्यां मुक्त्वा।” इत्युक्त्वा कृष्णः स्मितं कृत्वा तस्य धनुः चिच्छेद, षड्भिः बाणैः रुक्मीम् विव्याध। चतुर्भिः अश्वान् अष्टभिः बाणैः, सारथिं द्वाभ्याम्, पताकां त्रिभिः बाणैः विव्याध। पुनः धनुः गृहीत्वा रुक्मीः कृष्णं पञ्चभिः बाणैः विव्याध। तैः बाणवर्षैः आक्रान्तः अच्युतः रुक्मिणः धनुः चिच्छेद; पुनः रुक्मीः अन्यं धनुः गृहीत्वा, अमरः भगवान् तत् अपि चिच्छेद। रुक्मी यत् यत् आयुधं गृहीतवान् — गदा, शूल, त्रिशूल, खड्ग, ढाल, शतघ्नी, तोमर — हरिः तानि सर्वाणि चिच्छेद। ततः रुक्मीः रथात् अवतीर्य, खड्गं गृहीत्वा, कृष्णं हन्तुं क्रुद्धः अग्रे धावन्, यथा पतङ्गः दीपाय। कृष्णः तस्य खड्गं च ढालं बाणैः खण्डशः कृत्वा, स्वं तीक्ष्णं खड्गं उत्कीर्ण्य रुक्मीम् हन्तुं सज्जः अभवत्। एतस्मिन् काले, भगिनीं पत्युः हस्ते हन्तुं उद्युक्तं दृष्ट्वा, रुक्मिणी भयात् सन्तप्ता, पतिं पादौ स्पृशन्ती, शोकसंतप्तया वाचा प्रार्थयामास। रुक्मिणी उवाच — “हे योगेश्वर, अनन्त, देवदेव, जगन्नाथ, त्वं मम भ्रातरं न हन्तुम् अर्हसि, हे महाबाहो, शुभद।” शुकः उवाच — तस्या भयात् कम्पमाना तनुः, शोकात् शुष्कमुखी, कण्ठः अवरुद्धः, स्वर्णहारः विक्षिप्तः, पादौ आलिङ्ग्य, करुणया प्रेरितः कृष्णः हन्तुं विरमितवान्। ततः कृष्णः तं दुर्मन्तं वस्त्रे बद्ध्वा, शिरः दाढीं च मुण्डयित्वा, विकृतं कृतवान्; यदुवीराः शत्रुसैन्यं पद्मसरः गजैः इव विद्रावयामासुः। ते कृष्णं समीपं आगत्य, रुक्मीम् तं विकृतं, मृत्युसमीपं स्थितं दृष्ट्वा, बन्धनं च विलोक्य, दयालुं भगवान् संकर्षणः तं विमोचयित्वा कृष्णं उवाच। संकर्षणः उवाच — “कृष्ण, त्वया यद् कृतं, अस्माकं न उचितं, न शोभनं — शिरः दाढीं च मुण्डयित्वा, विकृतं कृत्वा, मित्रं हन्तुं वा। एतस्य धर्मपत्नी भ्रातृविकृत्याः दुःखात् अस्मान् न दोषयेत्; अन्यः सुखं दुःखं न ददाति — प्रत्येकः स्वकर्मफलम् एव भजते। बान्धववधः महापापम्, किन्तु कुटुम्बिनं न हन्तव्यम्; यदि सः स्वदोषेण विनष्टः, पुनः हन्तुं किं फलम्?” “एष धर्मः क्षत्रियाणां, प्रजापतिना स्थापितः — भ्राता अपि भ्रातरं हन्ति, तस्मात् भीषणतरं न अस्ति। राज्यस्य, भूमेः, धनस्य, स्त्रियः, गर्वस्य, शक्त्याः वा, मदान्धाः क्षत्रियाः अन्यान् नाशयन्ति — स्वबान्धवांश् अपि। तव सर्वेषु जनेषु निर्णयः कठोरः, हे कृष्ण, दुष्टहृदयेषु; यत् त्वं मित्राणां हितं सर्वेषां हितं मन्यसे, ते अज्ञानिनः इव। मायायाः दिव्यशक्त्या मोहः जनानाम् जायते; देहाभिमानेन केचन मित्रं, केचन शत्रुं, केचन उदासीनं पश्यन्ति।” “सर्वेषां देहिनां वास्तवः एकः आत्मा अस्ति; नानात्वं न अस्ति, मोहात् जनाः तं विभक्तं पश्यन्ति — यथा ज्योतिः वा आकाशः विभक्तः इव। एष देहः आद्यन्तवान्, द्रव्यप्राणगुणसंयुक्तः; अज्ञानात् आत्मनि कल्पितः, संसारगतिं जनयति। आत्मनः अन्येन सह न संयोगः, न वियोगः, नास्तित्वे, नास्तित्वे; यथा सूर्यः रूपैः सम्बन्धं पश्यति। जन्मादिकाः विकाराः देहस्य एव, आत्मनः कदापि न — यथा चन्द्रस्य कलाः, ग्रहणं च, तं न स्पृशन्ति।” “यथा स्वप्ने आत्मानं वस्तूनि च अनुभवति, तेषां फलं भुङ्क्ते, तानि तु असत्यम्; तथा अज्ञानवान् संसारं प्रविशति, असत्यम् सत्यम् इव मन्यते। अतः अज्ञानजं शोकं, यः आत्मानं शोषयति, भ्रमयति, ज्ञानात् निवारय, स्वस्वरूपे स्थित्वा, हे शुद्धस्मिते।” शुकः उवाच — एवं भगवता उपदिष्टा, तन्वी रामा, शोकं त्यक्त्वा, बुद्ध्या मनः स्थिरीकृतवती। रुक्मीः, प्रायः प्राणनाशः, बलतेजः द्वाभ्याम् नष्टः, विकृतस्वरूपं, स्वमिथ्याभिलाषं स्मृत्वा, महान् नगरं भोजकटं स्थापयामास, तत्र निवसन्, दुष्टं कृष्णं न आक्रान्तवान्, न भगिन्याः विवाहं विघ्नितवान्।