यथा यन्त्रविदः इच्छया काष्ठनारी नृत्यति, तथा परमेश्वरवशगः जनः सुखदुःखयोः प्रवर्तते इति तत्र स्थितिः। अहं सौरिणा सप्तदश दिनानि संग्रामे पराजितः, अष्टादशमे दिने तु त्रिंशदधिकत्रिभिः सेनाभिः तस्य जयमवाप्तवान्। तथापि, अहं न कदापि शोचामि न हृष्यामि, यतः कालस्य दैवयोगेन जगत् प्रवर्तते इति जानामि। अद्यापि वयं सर्वे वीरवराः, कृष्णरक्षितैः यदुभिः कौशलयुक्तैः उपायैः पराजिताः। अद्य शत्रवो विजयं लब्धवन्तः, कालः स्वगत्यनुसारं प्रवर्तते; यदा सः अस्माकं पक्षे भविष्यति, तदा वयं विजयी भविष्यामः। एवं मित्रैः समाश्वासितः चेदिराजः स्वपुरं स्वजनैः सह प्रस्थितः, शेषाः अपि ये राजानः जीविताः ते अपि स्वस्वनगरं प्रत्यागच्छन्। किन्तु रुक्मी, भगिन्याः राक्षसविवाहं न सहमानेन, कृष्णद्वेषेण च, स्वबलसमवेतः कृष्णानुगमनाय निर्यातः। सः रुष्टः अतिविक्षिप्तचित्तः, सर्वेषां राज्ञां साक्षात् शपथं कृत्वा, कम्पमानबाहुः धनुष्पाणिः, अवदत्—"यदि कृष्णं संग्रामे न हनिष्यामि, रुक्मिणीं च न प्रत्याहरिष्यामि, तदा कुंडिनं न प्रवेक्ष्यामि, एतत् सत्यं वः ब्रवीमि।" एवमुक्त्वा सः शीघ्रं रथमारुह्य सारथये आज्ञापयत्—"अश्वान् चालय, कृष्णं युद्धाय पश्येयम्!" सः गर्वेण proclaimed—"अद्य तस्य दुष्टगोपस्य, भगिन्याः बलात्कारेण हर्तुः, अहं शरैः मानं हरिष्यामि।" एवं वदन्, भगवत्स्वरूपस्य महिमानं अजानन्, सः गोविन्दं युद्धाय आह्वयन्—"तिष्ठ तिष्ठ" इति एकेन रथेन उपजगाम। सः दृढं धनुः संधाय, कृष्णं त्रिभिः शरैः विव्याध, उवाच—"क्षणं स्थातुम् अर्हसि, हे यादवकुलपांसन!" पुनः—"कुत्र गच्छसि, मम भगिनीं शृगाल इव हविः हृत्वा? अद्य ते दम्भं भिनद्मि, हे छलयुद्धक!" इति। "यावद् अहं न शरैः त्वां पतितं न करिष्यामि, तावत् कन्यां मुञ्च" इति रुक्मिणा उक्ते, श्रीकृष्णः स्मितं कृत्वा तस्य धनुः भग्नं कृत्वा षड्भिः शरैः रुक्मीणं विव्याध। चतुर्भिः अश्वान्, द्वाभ्यां सारथिं, त्रिभिः ध्वजं, अष्टभिः शरैः विव्याध; रुक्मी अपि अन्यद् धनुः गृहीत्वा पञ्चभिः शरैः कृष्णं विव्याध। तैः शरवर्षैः आहतः अच्युतः रुक्मेः धनुः भग्नं चकार; पुनः अन्यद् धनुः गृहीत्वा रुक्मी, तदपि अच्युतः छित्त्वा भग्नं चकार। यद् यद् शस्त्रं रुक्मी समादत्त, गदां, शूलं, त्रिशूलं, खड्गच्छत्रं, शक्तिं, तोमरं वा, तानि सर्वाणि हरिः छित्त्वा भग्नानि चकार। ततः रुक्मी रथात् अवतीर्य, खड्गहस्तः, हन्तुं कृतनिश्चयः, क्रुद्धः कृष्णं दीपाय पतंग इव अभिपतन्। तस्मिन् धावति, कृष्णः शरैः तस्य खड्गं च छत्रं च खण्डयामास; ततः स्वखड्गं निष्कृष्य रुक्मीणं हन्तुं उद्यतवान्। स्वभर्तुः भ्रातरं हन्तुं जातमन्युम् आलोक्य, रुक्मिणी भीतिसंविग्ना पतिं पदाभ्यां पतिता, दुःखार्ता वाक्यम् उवाच। सा उवाच—"योगेश्वर, अनन्त, देवदेव, जगन्नाथ, त्वं मम भ्रातुः न हन्ता भव, महाबाहो, श्रेयस्कर!" इति। शुक उवाच—सा भयकम्पिता, शोकशुष्कवदना, कण्ठगद्गदस्वरा, स्वर्णहारः स्खलितः, पतिं पादयोः पतिता; करुणया प्रेरितः सः तद्वधं निरस्तवान्। तं दुष्टं कृष्णः वस्त्रैः बद्ध्वा, केशं च श्मश्रु च च्छित्वा विगर्हितं चकार; तावत् यदवः शत्रुसैन्यं पद्मवनं गजानिव दलितवन्तः। ततः ते कृष्णमुपेत्य रुक्मिणं तादृशं दृष्ट्वा, मृत्युं प्रायं बद्धं, अनुकम्पया भगवान् सङ्कर्षणः तं विमोच्य कृष्णमिदं उवाच। "यद् त्वया कृतं कृष्ण, एतत् न उचितं न च धर्म्यं; शिरोच्छेदनं, विकृति, मित्रवधः वा। न खलु एषा साध्वी भ्रातृविकृतिं स्मृत्वा अस्मान् दोषयेत्; सुखदुःखयोः दाता नान्यः, स्वकर्मफलमेव जनः प्राप्नोति। स्वजनवधो महान् पातकः, न च बन्धून् हन्तव्यम्; स्वदोषेण विनष्टे किं पुनः वधेन? एष धर्मः क्षत्रियाणां प्रजापतिना स्थापितः—भ्राता अपि भ्रातरं हन्ति, न चातः भीषणतरं किञ्चित्। राज्यभूमिवित्तस्त्रीमानदर्पकारणात्, मदान्धाः स्वजनानपि नाशयन्ति।" "त्वदीया बुद्धिः सर्वेषां प्रति कठिना, हे कृष्ण, पापकृत्सु; त्वं हि सर्वेभ्यः हितं मित्रेषु अपि मूढवत् समं मन्यसे। मायेयमोहात् पुरुषाणां भेदबुद्धिः जायते; देहाभिमानेन कश्चिद् मित्रं, कश्चिद् शत्रुं, कश्चिद् उदासीनं इति मन्यते। वस्तुतः एक एव आत्मा सर्वेषां देहिनां; स नानात्वं न गच्छति, यथा ज्योतिः वा नभः विभक्तमिव दृश्यते।" "एषः देहः आद्यन्तवन्, प्रकृतिप्राणगुणसम्भूतः, आत्मनि अज्ञानकृतः, संसारकारणम्। आत्मनः न कदापि अन्येन सह संयोगवियोगौ; तद्भावनया एव कल्प्यते, सूर्यस्य इव प्रकाश्यवस्तुभिः। जन्माद्याः विकाराः देहस्य एव, आत्मनः कदापि न; यथा चन्द्रस्य कलाः न चन्द्रं स्पृशन्ति, न ग्रहणं तं बाधते।" "यथा स्वप्ने आत्मानं वस्तूनि च पश्यन्, तेषां फलं अनुभवति, तानि तु असत्यानि; एवं अज्ञः संसारं प्रविशति, असत्यम् सत्यम् इति मन्यते। तस्मात् अज्ञानसम्भवम् एतत् शोकम्, यः आत्मानं शोषयति विमोहयति, त्वं तत्त्वज्ञानात् निवर्तय, स्वस्वरूपे स्थित्वा, हे सुधास्मिते।" शुक उवाच—एवं भगवता उपदिष्टा, सा सुललिता रामा दुःखं त्यक्त्वा, ज्ञानात् चित्तं स्थिरीचकार। रुक्मी तु प्रायः प्राणशून्यः, तेजोबलविहीनः, स्वविकृतिं स्वमोहं च चिन्तयन् स्थितः।