एवं पुत्रस्य वचनैः प्रेरितः स वृद्धः षष्टिवर्षः गृहं त्यक्त्वा दृढनिश्चयेन वनं गतः। तत्र प्रतिदिनं हरिसेवायां संलग्नः दशमस्कन्धपारायणेन श्रीकृष्णं प्राप्तवान्। ततः स दिव्यनगर्यां देववनसौभाग्यसम्पन्नायां इन्द्रस्य विश्वकर्मणा निर्मिते महालये त्रैलोक्यलक्ष्म्याः निवासे सर्वसमृद्ध्या सह निवासं कृतवान्। स ज्ञानधनकुलसम्पन्नः अहंकारदर्परहितः आसीत्। तस्य पितुः निधनानन्तरं, मातरं तेन भीषयन् दण्डेन ताडितवान्—“कुत्र धनं निहितम्? न वदसि चेत्, तव दण्डेन वधं करिष्यामि।” तस्य वचनेन भीता पुत्रस्नेहेन क्लिष्टा माता रात्रौ कूपे आत्मानं क्षिप्त्वा निधनं प्राप्तवती। ततः योगनिष्ठः गोकर्णः तीर्थयात्रायाः निमित्तं निर्गतः। तस्य न दुःखं न सुखं, न शत्रवः न मित्राणि। धुन्धुकारी तु गृहस्थः पञ्च वेश्याभिः परिवृतः, तासां पालनाय मनः मोहितः, अतीव क्रूरकर्माणि अकृत्। एकदा ताः वेश्याः भूषणलोलुपाः अभूवन्। स कामान्धः मृत्युम् विस्मृत्य गृहम् त्यक्त्वा तदर्थं निर्गतः। स सर्वतः धनं संगृहीत्वा गृहम् आगत्य तासां वेश्याभ्यः उत्तमवस्त्राणि भूषणानि विविधवस्तूनि च दत्तवान्। ताः रात्रौ तस्य धनसञ्चयं दृष्ट्वा कथयन्त्यः—“स प्रतिदिनं चौर्यं करोति; तस्मात् राजा तं गिरफ्तारं करिष्यति।” “राजा धनं गृहीत्वा तं निश्चितं हन्ति; अतः स्वहितरक्षणाय गुप्तं तं वयं हन्तुं किम् न कुर्याम?” एवं निश्चित्य ताः रज्जुभिः तं सुप्तं बद्ध्वा हत्वा धनं गृहीत्वा अन्यत्र गताः। तस्य ग्रीवायां फन्दं स्थाप्य तं मारयितुं आरभन्त; शीघ्रं कृतवत्यः, तु स न मृतः, ताः चिन्तिताः। ताः तस्य मुखे ज्वलितकोणान् समारोप्य, तीव्रदाहक्लेशेन पीडितः स मृतः। ताः प्रमत्ताः वेश्याः तस्य शरीरं गर्ते त्यक्त्वा गुप्तं कृतवत्यः; एतस्य रहस्यं कश्चन न अवेद। जनैः पृष्टाः ताः उक्तवत्यः—“स दूरं गतः, अस्माकं प्रियः; धनलोभेन अस्मिन वर्षे पुनः आगच्छति।” पण्डितः कदापि दुष्टस्त्रीषु विश्वासं न स्थापयेत्; यो मूढः तासु निर्भरः स दुःखेन अभिभूतः। कामिनीनां वचनानि अमृतसमानानि, सुखवृद्धिकराणि; तु तेषां हृदयानि तीक्ष्णानि कृपाणवत्—कः पुरुषः तासां प्रियः स्यात्? तस्य धनं हृत्वा ताः बहुपतिव्रता वेश्याः निर्गताः; ततः धुन्धुकारी महान् प्रेतः अभवत्, पापकर्मणा क्लिष्टः। स वातरूपं धारणं कृत्वा दशसु दिशासु निरन्तरं धावति, शीतोष्णक्लेशेन पीडितः, अनाहारः, तृषार्तः। स सर्वत्र आश्रयं न लब्ध्वा पुनः पुनः “हा भाग्य!” इति विलपन्। कालेन गोकर्णः तस्य मृत्युसमाचारं लोकात् शृतवान्। स तं अनाथं ज्ञात्वा गायायां प्रेतक्रियाः कृतवान्; यत्र यत्र तीर्थं गच्छेत्, तत्र तत्र तस्य श्राद्धं कृतवान्। एवं भ्रमन् गोकर्णः स्वनगरं पुनः आगतः; रात्रौ स गृहे प्राङ्गणे शयनाय आगतः, अन्यैः न ज्ञातः। तत्र गोकर्णं सुप्तं दृष्ट्वा, धुन्धुकारी तं रात्रौ भयंकररूपेण स्वजने प्रकटितवान्। स क्रमशः मेषः, गजः, महिषः, इन्द्रः, अग्निः, पुनः मानवः अभवत्—एकैकं रूपं केवलं एकवारम्। एतद्विपर्ययं दृष्ट्वा गोकर्णः स्थिरः, निश्चयवान्, तं दुःखितं मनुष्यम् ज्ञात्वा तत्र तं अपृच्छत्। “रात्रौ कः त्वं भीषणः? कुतः एतत् अवस्थां प्राप्तः? प्रेतः, पिशाचः, राक्षसः वा? वद।” सूतः उवाच—एवं पृष्टः स पुनः पुनः उच्चैः रोदितवान्, वाक्यं न उक्तवान्, केवलं चेतनासंकेतैः चिन्हितवान्। ततः गोकर्णः जलं हस्ते कृत्वा तं उत्तोल्य मुक्तवान्; तस्य एकेन कर्मणा पापात्मा वाक्यं वक्तुं आरभत्। प्रेतः उवाच—“अहं तव भ्राता धुन्धुकारी नाम, स्वदोषेण मानुषजन्म नष्टः। मम कर्मणां गणना नास्ति, महान् अज्ञानात् परिवर्तितः; लोकान् पीडितवान्, स्त्रीभिः दुःखेन हतः।” “तस्मात् प्रेतः अभवम्, एतत् दीनदशां वहामि; वायुमात्रं जीवामि, भाग्येन फलं लभे। हे मित्र, दयासिन्धो, भ्रातः, शीघ्रं मोचय। इत्युक्त्वा गोकर्णः तं इदं उवाच।” गोकर्णः उवाच—“तव हिताय सम्यक् गायायां पिण्डदानं कृतवान्। कथं तव मोक्षः न प्राप्तः? इदं अद्भुतं मे। यदि गायाश्राद्धेन मोक्षः न लभ्यते, तर्हि अन्यः उपायः नास्ति। किं तव कर्तव्यं, हे प्रेत, सत्यम् विस्तारय।” प्रेतः उवाच—“शतगायाश्राद्धेन अपि मोक्षः न लभ्यते। तव मोक्षाय अन्यं उपायं चिन्तय।” तस्य वचनं श्रुत्वा गोकर्णः विस्मितः—“यदि शतश्राद्धेन अपि मोक्षः न लभ्यते, तव मोक्षः कठिनः।” “इदानीं स्वस्थाने स्थेहि, हे प्रेत, निर्भयः। अहं तव मोक्षाय उपायं चिन्तयित्वा करिष्यामि।” एवम् उपदिष्टः धुन्धुकारी स्वस्थाने गतः। गोकर्णः तं रात्रिं चिन्तायाम् याययाम्, न निद्रां प्राप्तवान्। प्रभाते तं आगतम् दृष्ट्वा जनाः हर्षेण समागत्य तस्य रात्रिकृतं सर्वम् श्रुत्वा।