यदा युद्धभूमौ सारथीनां, अश्वारोहाणां, गजारोहाणां शिरांसि, कुण्डल-मुकुट-पगोटिभिः भूषितानि, सहस्रशः भूमौ पतितानि। तथा शस्त्रधारिणां भुजाः—खड्ग-गदा-धनुष्मन्तः, गजाः, ऊरुग्राः, पदानि, अश्वाः, खराः, ऊष्ट्राः, गव्यमृगाः, गर्दभाः, नरशिरांसि च—युद्धे भूमौ चिक्षिप्यन्ते। एवं बलानां विनाशे वृष्णिभिः विजयकामैः क्रियमाणे, जरासन्धप्रमुखाः राजानः, पराजिताः, युद्धभूमिं परित्यज्य निर्गताः। ते शिशुपालमुपगम्य, यस्य तेजः नष्टम्, उत्साहः शिथिलः, मुखं शुष्कं, पत्नीहरणेन दुःखीवत्, तं सान्त्वनाय वचः ऊचुः—"नरश्रेष्ठ, दुःखं त्यज! देहिनां मध्ये, न कश्चित् सुख-दुःखयोः स्थायिनं पश्यति। यथा यन्त्रचालितः काष्ठनारी, मायाविना नृत्यति, तथा परमेश्वराधीनः जनः सुख-दुःखयोः वर्तते।" "अहं सप्तदशदिनानि शौरिणा युद्धे पराजितः, अष्टादशे दिने, त्रिंशदधिकत्रयाणि सेनानी, जयमवाप्तवान्। तथापि, न कदाचित् शोकं वा हर्षं वा करोमि, काल-नियति-संयोगेन जगत् चलति इति जानन्। अद्यापि, वयं सर्वे महाबलिनां नायकाः, कृष्णरक्षितैः यदुभिः, कौशलयुक्तैः, पराजिताः।" "अद्य शत्रवः विजयीभूताः, कालः स्वमार्गेण गच्छति; यदा कालः अस्माकं पक्षे भविष्यति, तदा वयं विजयीभविष्यामः।" इति मित्रैः सान्त्वितः शिशुपालः, शुकः उवाच, स्वपुरं अनुयायिभिः सह प्रतस्थे; अन्ये जीवितराजानः अपि स्वस्वपुरीं प्रत्यगच्छन्। परन्तु, रुक्मिः, स्वभगिन्याः राक्षसविवाहं न सहनशीलः, कृष्णद्वेषी, बलसमेतः कृष्णं अनुगच्छन्। सः कोपात् कम्पमानमहाबाहुः, धनुष्मान्, सर्वराजानां साक्षात् प्रतिज्ञां कृतवान्—"यावत् कृष्णं युद्धे न हनिष्यामि, रुक्मिणीं न प्रतिपादयिष्यामि, तावत् कुण्डिनं न प्रवेशिष्यामि; सत्यं वः ब्रवीमि।" एवं उक्त्वा, शीघ्रं रथमारुह्य सारथिम् आज्ञापयत्—"अश्वान् चालय! कृष्णं युद्धे साक्षात् करिष्यामि!" "अद्य, तीक्ष्णबाणैः, तस्य गोपपापस्य गर्वं निहनिष्यामि, यो मम भगिनीं बलात् अपहरत्।" इत्येवं गर्वितः, भगवत्स्वरूपं न जानन्, गोविन्दं आह्वयन्—"तिष्ठ! तिष्ठ!" इत्युक्त्वा, एकेन रथेन अभ्यागच्छन्। बलवान् धनुः संकर्ष्य, त्रिभिः बाणैः कृष्णं आहतवान्, उवाच—"क्षणं प्रतीक्षस्व, यदुवंशकलंक!" "क्व गच्छसि, मम भगिनीं चौर्यवत् यज्ञावशेषं शृगालः इव हृतवान्? अद्य ते गर्वं भङ्क्ष्यामि, कपटयोद्धा!" "यावत् बाणैः मां न पातयिष्यसि, तावत् कन्यां मोचय!" इत्युक्त्वा, कृष्णः स्मितं कृत्वा, तस्य धनुः चिच्छेद, षड्बाणैः रुक्मिं विद्धवान्। चतुर्भिः अश्वैः अष्टबाणैः, सारथिं द्वाभ्याम्, ध्वजं त्रिभिः, ततः रुक्मिः अन्यं धनुः गृहीत्वा, पञ्चभिः बाणैः कृष्णं आहतवान्। तैः बाणवर्षैः आक्रान्तः अच्युतः रुक्मेः धनुः छिन्नवान्; पुनः रुक्मिः अन्यं धनुः आदाय, भगवतः अमोघेन तदपि छिन्नम्। यद् यद् रुक्मिः आयुधं गृहीत्वा—गदा, शूल, त्रिशूल, कवच-खड्ग, शङ्कु, तोमर—हरिः तानि सर्वाणि चिच्छेद। ततः रुक्मिः रथात् अपतन्, खड्गं गृहीत्वा, हन्तुं उद्यतः, क्रोधात् कृष्णं प्रति धावन्, पतङ्गः दीपाय इव। सः अभ्यागतः, कृष्णः बाणैः तस्य खड्गं कवचं च विखण्डितवान्; ततः स्वं तीक्ष्णं खड्गं उत्क्षिप्य, रुक्मिं हन्तुं उद्यतवान्। तदा, भगिनी रुक्मिणी, पतिस्य भ्रातृवधं दृष्ट्वा, भयात् कम्पमाना, शोकात् मुखं शुष्कं, कण्ठः गद्गदः, हेमहारः व्यपगतः, पतिस्य पादौ पतित्वा, दीनया वाचा प्रोवाच— "योगेश्वर, अनन्त, देवदेव, जगन्नाथ, भ्रातरं न हन्तुम् अर्हसि, महाबाहो, शुभदायक!" शुकः उवाच—सा भयात् कम्पमाना, शोकात् मुखं शुष्कं, कण्ठः गद्गदः, हेमहारः व्यपगतः, तस्य पादौ गृहीत्वा, करुणया भगवतः मनः स्पृष्टम्; तेन वधं विरमितम्। कृष्णः तं दुष्टं रुक्मिं वस्त्रेण बन्धितवान्, शिरः दाढी च मुण्डितवान्, विकृतं कृतवान्; यदववीराः शत्रुसैन्यं पद्मवनं गजैः इव विहृत्य, पराजितवन्तः। ततः, कृष्णं समीपं गत्वा, रुक्मिं तादृशं दृष्ट्वा, मरणासन्नं, बन्धितं च, दयालुं भगवान् संकर्षणः तं विमुक्तवान्, कृष्णं प्रति उवाच— "कृष्ण, यद् त्वया कृतं, अस्माकं न उचितं, न शोभनं—शिरः दाढी च मुण्डनं, विकृतिः, वा मित्रवधः। एषा धर्मवती नारी, भ्रातृविकृत्या अस्मान् न निन्देत्; सुख-दुःखं अन्यः न ददाति—स्वकर्मफलम् एव जनः भजति।" "स्वजनवधः महापापः अपि, स्वजनं न हन्तव्यम्; स्वदोषेण विनष्टः, पुनः हन्यते चेत्, किम्?" "एष धर्मः क्षत्रियाणां, प्रजापतेः स्थापितः—भ्राता अपि भ्रातृवधं कुर्यात्, अन्यत् न भीषणतरम्।" "राज्य-भूमि-धन-स्त्री-गर्व-शक्त्यर्थं, मदान्धः, स्वजनान् अपि नाशयति।" "तेषां सर्वेषां प्रति ते निर्णयः कठोरः, कृष्ण, दुष्टहृदयेषु; मित्रहितं सर्वहितं इव मन्यसे, अविदुषः इव।" "मायायाः प्रभावेन, देहात्मबुद्ध्या, जनाः मित्रं, शत्रुं, उदासीनं च पश्यन्ति।" "सर्वेषां देहिनां एकः परमात्मा अस्ति, न बहुधा; मोहात् तं विभक्तं पश्यन्ति—यथा प्रकाशः वा आकाशः विभक्तं इव।" "एष देहः आद्यन्तवान्, प्रकृति-प्राण-गुणैः युक्तः, आत्मनि अज्ञानात् कल्पितः, संसारभ्रमणं जनयति।" "सत्यात्मनः, अन्येन न योगः न वियोगः—सत् वा असत् वा; तद् संबंधात्, सूर्यस्य प्रकाशितरूपैः इव, भासते।