गदः सङ्कर्षणश्चान्ये च वीराः तेषां शौर्यं सहेतुं न शक्नुवन्तः, आयसैः शरैः अश्वान् गजान् रथांश्च सम्यक् ताडयामासुः। तदा सारथीनां, अश्वारूढानां, गजारूढानां च शिरांसि, कर्णाभरणमुकुटपगोटविभूषितानि, सहस्रशः भूमौ पतितानि। शस्त्रधारिणः बाहवः, गजाः, ऊरवः, चरणाः, अश्वाः, गर्दभाः, उष्ट्राः, वृषाः, मनुष्यशिरांसि च तत्र तत्र पतितानि दृष्टानि। विजयं कामयमानैः वृष्णिभिः तेषां सैन्यं विनाश्यमानं दृष्ट्वा, जरासन्धमुख्याः राजानः निवृत्त्य जग्मुः। ते राजानः शिशुपालमुपगम्य, यो भार्याहरणानन्तरं क्लेशितः, तेजः शोभां च नष्टवान्, उत्साहं हृतं, शुष्कमुखः अभवत्, तमिदं ऊचुः— "नरश्रेष्ठ, दुःखं त्यज। देहिनां मध्ये कश्चन न स्थिरं सुखं वा दुःखं पश्यति। यथा काष्ठनारी यन्त्रकारस्य इच्छया नृत्यति, तथा भगवत्-वशगः जनः सुखदुःखयोः प्रवर्तते। सप्तदशाहानि मया शौरीनाभिमुख्ये युद्धे पराजयः प्रापितः, अष्टादशमे दिने त्रिंशद्भिः चत्वारिंशद्भिश्च सेनाभिः जयः ममाभूत्। तथापि न कदाचिद् शोचामि, न हृष्यामि, यतो हि कालसङ्गतेन भाग्येन जगत् प्रवर्तते इति वेद्मि। अद्यापि वयं सर्वे महाबलवीर्याध्यक्षाः यादवैः कृष्णरक्षितैः कौशलयुक्तैः पराजिताः। अद्यैव शत्रवः विजयं लब्धवन्तः, कालः स्वगतेन गच्छति; यदा कालः अस्माकं पक्षे स्यात्, तदा वयं विजयी स्याम।" एवं मित्रैः सान्त्वितः चेदिराजः स्वपुरं प्रति सानुगः प्रस्थितः, ये चान्ये राजानः जीवितास्तेऽपि स्वस्वनगरं प्रतिजग्मुः। किन्तु रुक्मिण्याः भ्रातृरुक्मी, स्वसारं राक्षसविवाहेन कृष्णाय दत्तां न सहमानः, कृष्णद्वेषी, स्वबलसमेतः कृष्णं पृष्ठतः अन्वगच्छत्। स रुक्मी, कोपसंरक्तः, महतीं प्रतिज्ञाम् अखिलराजसमक्षं चकार, तस्य महाबाहू कम्पमानौ, धनुः हस्ते। "यदि युद्धे कृष्णं न हन्यामि, रुक्मिणीं च न पुनः आनयामि, न कुंडिनं प्रविशेयम्; एतद् सत्यम्।" इत्युक्त्वा शीघ्रं रथमासाद्य सारथिम् आज्ञापयत्— "अश्वान् चालय! युद्धे कृष्णं साक्षात् पश्येयम्!" "अद्यैव तीक्ष्णैः शरैः तस्य दुष्टगोपस्य, यः मम स्वसारं बलात् नीतवान्, गर्वं नाशयिष्यामि।" इत्येवं गर्वितः, भगवतो महिमानं न जानन्, गोविन्दं युद्धाय आह्वयन् "तिष्ठ तिष्ठ" इति रथे एक एव समुपेत्य समागच्छत्। बलवान् धनुः सञ्चालयन्, रुक्मी कृष्णं त्रिभिः शरैः ताडयामास, उवाच च—"किञ्चित् स्थीयतां, हे यदुकुलपांसन!" "कुत्र गच्छसि, मम स्वसारं यथा कृकवाकु यज्ञशेषं हरन् हरसि? अद्य ते दम्भं भङ्क्ष्यामि, हे छलयुद्धकुशल!" "यावत् मम शरैः निहतो न पतसि, तावत् कन्यां विमुञ्च!" इत्युक्त्वा, स्मयमानः कृष्णः तस्य धनुः चिच्छेद, षड्भिः शरैः रुक्मिणं विव्याध। चतुर्भिः अश्वानष्टाभिः, सारथिं द्वाभ्यां, ध्वजं त्रिभिः विव्याध। पुनः धनुः आदाय, रुक्मी कृष्णं पञ्चभिः शरैः ताडितवान्। तैः शरवर्षैः आक्रम्यमाणः अच्युतः रुक्मिणः धनुः चिच्छेद; पुनः धनुः आदाय, भगवाञ् तत्तदपि चिच्छेद। यानि यानि शस्त्राणि रुक्मी आदत्त—गदां शूलं त्रिशूलं खड्गं ढालं शरं तोमरं वा—तानि सर्वाणि हरिः चूर्णयामास। ततः रुक्मी, रथात् अवपत्य, खड्गं गृह्य, कृष्णं हन्तुम् उद्धतः, क्रोधात् दीपायमानः, पतङ्ग इव दीपाय आक्रमन्। तं धावन्तं कृष्णः शरैः तस्य खड्गं ढालं च चूर्णयामास; ततो निजं तीक्ष्णं खड्गं समुत्सृज्य, रुक्मिणं हन्तुम् उद्यतवान्। पतिं भ्रातरं हन्तारं दृष्ट्वा, रुक्मिणी भयाकुला, पतिं पादयोः पतित्वा, शोकसंतप्तया गिरा वाक्यम् उवाच। "योगेश्वर, अनन्त, देवदेव, जगन्नाथ, न हन्तव्यः मम भ्राता, महाबाहो, शुभदः।" इति। शुक उवाच—सा भयात् कम्पिता, शोकात् शुष्कवदना, कण्ठः संकुचितः, स्वर्णहारः च्युतः, साभ्यर्थयत्; करुणया भगवाञ्जगाम। तदा कृष्णः तं दुष्टं वस्त्रेण बध्नन्, केशं दाढां च मुण्डयित्वा, विकृतिं चकार; यदवोऽपि शत्रुसैन्यं पद्मवनं गजैः कूटयन्त इव व्यधमत्। ते यदवः कृष्णमुपेत्य, रुक्मिणं तादृशं बध्नन्तं, मृत्युपाशं प्राप्तमिव दृष्ट्वा, करुणया सङ्कर्षणः तं विमोच्य, कृष्णमिदं वचोऽब्रवीत्—"कृष्ण, यत्तव कृतं न उचितं, न शोभनं; केशदाढामुण्डनं, विकृतिं, मित्रवधं वा। न खलु एषा धर्मपत्नी भ्रातृविकृत्यां नः दोषं दद्यात्; न हि अन्यः कश्चित् सुखदुःखे ददाति—स्वकर्मफलमेव जनः भुङ्क्ते। बन्धुवधोऽपि महापापं, स्वदोषेण विनष्टे किं पुनर्वधेन? एष धर्मः क्षत्रियाणां, प्रजापतिना स्थापितः—भ्राता अपि भ्रातरं हन्ति, न किञ्चिद् भीषणतरं ततः। राज्यभूमिवित्तस्त्रीमानप्रभुत्वहेतोः मदांधाः स्वबन्धूनपि विनाशयन्ति।" "सर्वेषां जीवेषु तव निर्णयो दारुणः, हे कृष्ण, दुष्टहृदयानां प्रति; यत् त्वं सर्वदा स्वमित्रहितं सर्वहितमिव मन्यसे, यथा अज्ञः। मायया मोहिताः पुरुषाः देहाभिमानदोषात् कञ्चिद् मित्रं, कञ्चिद् शत्रुं, कञ्चिद् उदासीनं पश्यन्ति। एक एव परः आत्मा सर्वदेहिनां, न बहुधा, मोहात् बहुविधः इव दृश्यते—यथा ज्योतिः वा नभः विभागवत्। अयं शरीरो, आद्यन्तवान्, प्रकृतिप्राणगुणसंयुक्तः, अज्ञानवशात् आत्मनि कल्पितः, जीवस्य संसारकारणम्।