धनुर्विद्याविशारदाः ते नराः, अश्वेषु गजेषु रथेषु च स्थिताः, पर्वतान् इव मेघाः वर्षन्तः शरवृष्टिभिः शत्रुसेनां सम्पूरयन्ति स्म। तदा तन्वङ्गी सा कन्या, स्वपतेः सैन्यं शरवृष्ट्या छन्नं दृष्ट्वा, लज्जया भीतलोचना पतिं निरीक्ष्य तस्थौ। भगवान् तु स्मितपूर्वकं ताम् अवदत्—"मा भैः पद्मलोचने, त्वदीया एषा वैरिसेना स्वजनैव नाश्यते।" ततस्तेषां वीर्यं सोढुं न अशक्नुवन्तः गदः सङ्कर्षणः चान्ये च महावीर्यवन्तः, अश्वान् गजान् रथांश्च लोहबाणैः प्राहिण्वन्। ततः सारथीनां, अश्वारूढानां, गजारूढानां च शिरांसि, कुण्डलमुकुटपट्टाभिरलङ्कृतानि, सहस्रशः भूमौ पतितानि। खड्गगदाधनुष्मन्तः भुजाः, गजाः, ऊरवः, पादाः, अश्वाः, गर्दभाः, उष्ट्राः, गवयाः, नरशिरांसि च भूमौ पतितानि। एवं विजिगीषुभिः वृष्णिभिः तेषां सैन्ये विनाश्यमाने, जरासन्धमुख्याः नृपाः पराजिताः, निवृत्त्य नगराणि ययुः। तदा शिशुपालमुपेत्य, स्वपत्नीहरणदुःखार्तं, तेजोहीनं, उत्साहशून्यं, शुष्कमुखं च दृष्ट्वा, ते तम् ऊचुः—"नरश्रेष्ठ, दुःखं त्यज। देहिनां स्थिरं सुखदुःखं कश्चन न पश्यति। यथा यन्त्रकृतनर्तकी मायया नृत्यति, तथा भगवदधीनः सुखदुःखयोः प्रवर्तते। सप्तदशदिनानि मया शौरिणा युद्धे पराजितः, अष्टादशमे दिने चतुर्विंशति-अक्षौहिण्याः सहितः विजयम् आप्नवम्। तथापि न कदापि शोचामि न हृष्यामि, कालसङ्गयोगेन जगत् प्रवर्तते इति विदित्वा। अद्यापि वयं सर्वे बलिनां नायकाः कृष्णरक्षितैः यदुभिः पराजिताः। अद्य विजिगीषवः शत्रवः, कालः स्वगतिं गच्छति; यदा कालः अस्माकं पक्षे भविष्यति तदा वयं विजयी भविष्यामः।" शुक उवाच—एवं मित्रैः सान्त्वितः स चेदिराजः स्वपुरं ययौ, अन्ये च जीवितवन्तः नृपाः स्वस्वनगराणि जग्मुः। किंतु रुक्मी, स्वभगिन्याः राक्षसविवाहं न सहमाणः, कृष्णद्वेषी च, स्वबलसमेतः कृष्णानुयायी बभूव। स रुक्मी, क्रुद्धः, विक्षिप्तचित्तः, सर्वेषां नृपाणां साक्षात् प्रतिज्ञाम् अकरोत्—"यदि कृष्णं युद्धे न हन्यामि, भगिनीं च न पुनः आनयेयं, तदा कुंडिनं न प्रविशेयम्। सत्यमेतद् वः ब्रवीमि।" एवं उक्त्वा, शीघ्रं रथमारुह्य सारथिम् आजुहाव—"धावयाश्वान्! कृष्णं युद्धे द्रक्ष्यामि!" इति। "अद्य तिक्ष्णैः शरैः तस्य दुष्टगोपस्य गर्वं निहनिष्यामि, यः बलात् भगिनीं मम अपाहरत्।" इति गर्वं कृत्वा, भगवतो महिमानं न जानन्, स गोविन्दं समुपेत्य, "तिष्ठ! तिष्ठ!" इति चकार। ततः दृढधनुर्धरः स रुक्मी, कृष्णं त्रिभिः शरैः तुदित्वा, "क्षणं प्रतीक्षस्व, हे यदुकुलकलङ्क!" इति व्याहरत्। "कुतः त्वं, यः शृगालवत् भगिनीं चोरयित्वा पलायसे? अद्य ते मायामानुषत्वं भिनद्मि!" इति च। "यावत् त्वया शरैः पतितो न भविष्यामि, तावत् कन्यां मुञ्च!" इति रुक्मी उक्तवान्। श्रीकृष्णः स्मितपूर्वकं तस्य धनुः छित्त्वा, षड्भिः शरैः रुक्मिणं विव्याध। चतुर्भिः अश्वान्, द्वाभ्यां सारथिं, त्रिभिः ध्वजम् अष्टभिः शरैः तुदित्वा, रुक्मी अन्यद् धनुः गृहित्वा, पञ्चभिः शरैः कृष्णं विव्याध। तेन शरवृष्ट्या पीडितः अच्युतः तस्य धनुः छित्त्वा, पुनः रुक्मी अन्यं धनुः आदाय, तदपि भगवान् छित्त्वा। यद्यत् शस्त्रं रुक्मी आदत्त, गदां शूलं त्रिशूलं खड्गं चर्म च, शङ्कुं तोमरं वा, तानि सर्वाणि हरिः छित्त्वा। ततः रुक्मी रथात् अवतीर्य, खड्गहस्तः, हन्तुं कृतदृढनिश्चयः, क्रोधात् कृष्णं प्रति धावन्, पतङ्ग इव दीपाय। तस्याभिमुखं धावतः, श्रीकृष्णः तस्य खड्गं चर्म च शरैः विदार्य, स्वं तीक्ष्णखड्गं समादाय, रुक्मिणं हन्तुं उद्ययौ। तदा श्रीरुक्मिणी, पतिं भ्रातरं हन्तुं उद्यतं दृष्ट्वा, भयाकुला, पतिदेवस्य पादयोः पतित्वा, व्यथिता वाक्यम् अब्रवीत्— "योगेश्वर, अनन्त, देवदेव, जगन्नाथ, न मे भ्रातरं हन्तुम् अर्हसि, महाबाहो, शुभद।" इति। शुक उवाच—सा भयात् सस्मरशरीरा, शोककर्शितवदना, कण्ठनिःस्वरभाषिणी, स्वर्णहार्या स्रस्तया, भगवत्पादयोः पतिता, करुणया भगवता विरमितः। तदा कृष्णः, तं दुष्टं वस्त्रेण बध्नन्, केशांश्च श्मश्रु च छित्वा, विकृतिं चकार; यदवोऽपि रिपुसैन्यं पद्मवनं यथा गजाः अपाकुर्वन्। ते यदवः कृष्णमुपेत्य, रुक्मिं तं ददृशुः, मृत्युसन्निकर्षे स्थितम्; बद्धं दृष्ट्वा, करुणया परिपूर्णः सङ्कर्षणः तं विमोच्य, कृष्णमिदम् अब्रवीत्—"कृष्ण, यद् त्वया कृतं, अस्माकं न शोभनं न च क्षम्यं—मित्रस्य केशच्छेदनं श्मश्रुच्छेदनं विकृतिं वा वधं वा। एषा धर्मपत्नी भ्रातृविकृतिं दृष्ट्वा मां न निन्देत्; हि सुखदुःखयोः कर्ता न कोऽपि, स्वकर्मफलमेव जनः अनुभवति। स्वबन्धुवधोऽपि महापापं, तस्य स्वदोषेण नष्टस्य वधः किं पुनः आवश्यकः?" "एष धर्मः क्षत्रियाणां प्रजापतिना स्थापितः—भ्राता अपि भ्रातरं हन्ति, एषः परमः भीषणः। राज्यस्य भूमेः वित्तस्य स्त्रियः मानस्य वा बलस्य वा कृते, मदान्धाः, स्वजनान् अपि नाशयन्ति। हे कृष्ण, सर्वेषां प्रति तव निर्णयः कठोरः, दुष्टहृदयानां प्रति; मित्रहितं सर्वहितं इति मन्यसे, मूढवत्।