राज्ञः, यदुवीराणां सेनापतयः तान् समागतान् दृष्ट्वा, धनुषां सञ्जातनिस्वनेन प्रत्यूह्य स्थिताः। अश्वेषु गजेभ्यश्च रथेषु च स्थिताः शस्त्रकुशलाः ते, पर्वतान् इव मेघाः वर्षमिव, शरवृष्टिभिः शत्रुसैन्यं व्यच्छादयन्। स्वपतेः सेनां शरवृष्ट्या आच्छन्नां दृष्ट्वा, सा तन्वङ्गी कन्या लज्जितभीतलोचनया पत्युः मुखं निरीक्ष्य स्थितवती। भगवान् स्मितपूर्वकं तां कमललोचनां प्राह—"मा भैः, त्वदीयं यद्वैरिसैन्यं स्वबन्धुभिः एव निहन्यते।" तेषां वीर्यं न सहमाणाः गदः, सङ्कर्षणः, अन्ये च महाबलिनः, लोहशरैः अश्वान् गजान् रथांश्च विदारयन्। रथिनां, अश्वारूढानां, गजारूढानां च शिरांसि—कुण्डलमुकुटपट्टाभरणानि—सहस्रशः भूमौ पतितानि। खड्गगदाधनुष्मन्तो भुजाः, गजाः, जङ्घाः, पादाः, अश्वाः, गर्दभाः, उष्ट्राः, वृषभाः, पुरुषशिरांसि च भूमौ पतितानि। विजयं इच्छन्तो वृष्णयः तेषां बलं विनाशयन्तः, जरासन्धप्रमुखाः नृपाः पराजिताः सन्तः निवृत्ताः। तदा ते शिशुपालं समीपमुपेत्य, स्वपत्नीहरणशोकदीनं, तेजोहीनं, उत्साहशून्यं, शुष्कमुखं दृष्ट्वा, तमिदं ऊचुः—"नरश्रेष्ठ! दुःखं त्यज। देहिनां नित्यं सुखदुःखयोः स्थिरता न दृश्यते। यथा यन्त्रकृतनारी मायया नर्त्यते, तथा ईश्वरवशगः जनः सुखदुःखयोः प्रवर्तते।" "सप्तदशदिनानि शौरिणा मया युद्धे पराजितः, अष्टादशमे दिने त्रयोविंशत्याः सेनाभिः तं विजितवानस्मि। तथापि कदाचित् न शोचामि न हृष्यामि, कालसङ्गतेनैव जगद्व्यवह्रियते इति जानन्। अद्यापि वयं सर्वे महायोधमुख्याः कृष्णरक्षितैः यदुभिः कौशलात् पराजिताः। अद्य शत्रवो विजयीभूताः, कालः स्वगत्याः प्रवर्तते; यदा कालः अस्माकं पक्षे भविष्यति तदा वयं विजयीभविष्यामः।" इति मित्रैः सान्त्वितः चेदिराजः स्वपुरं ययौ, अवशिष्टाः अन्ये च नृपाः स्वस्वनगरं प्रतिनिवृत्ताः। किंतु रुक्मी, भगिन्याः राक्षसविवाहं न श्वोच्य, कृष्णद्वेषी, स्वबलसमन्वितः कृष्णानुगमनाय प्रवव्रे। क्रुद्धः रुक्मी, सर्वेषां नृपाणां साक्षात्, महाबाहुः कम्पमानबाहुः धनुष्मान् प्रतिज्ञां कृतवान्—"यदि युद्धे कृष्णं न हन्यामि, भगिनीं च न प्रतिपद्ये, न कुंडिनं प्रविशामि। सत्यं वः वदामि।" एवमुक्त्वा शीघ्रं रथमारुह्य सारथिम् आज्ञापयत्—"हयांश्चोदय! कृष्णं समरे पश्यामि।" "अद्य तिक्क्ष्णैः शरैः तस्य पापस्य गोकुलस्य गौरवं दलयामि, यः भगिनीं बलात् हरति।" इति गर्वितः, भगवतो महिमानं न जानन्, गोविन्दं समाह्वयन्—"तिष्ठ तिष्ठ" इति एकेन रथेन समीपमुपेत्य युद्धाय सज्जः। दृढं धनुः सञ्ज्य, कृष्णं त्रिभिः शरैः विव्याध, "क्षणं स्थीयताम्, यदुकुलकलङ्क!" इति चोवाच। "कुतः गच्छसि, मम भगिनीं यथा काकः हविरपहारयन्, तथा हरित्वा? अद्य ते दर्पं भिनद्मि, छलयुद्धविशारद!" "यावदहं शरैः त्वां न पातयामि, तावत् कन्यां मुञ्च।" इति सन्ददर्श। स्मितपूर्वकं कृष्णः तस्य धनुः चकर्त, षड्भिः शरैः रुक्मिणं विव्याध। चतुर्भिः अश्वान्, द्वाभ्यां सारथिं, त्रिभिः ध्वजम् अष्टभिः शरैः विव्याध; पुनः धनुः गृह्य, रुक्मी कृष्णं पञ्चभिः शरैः विव्याध। शरवृष्टिभिः आहतः अच्युतः पुनः रुक्मिणः धनुः चकर्त; सः अन्यदपि धनुः गृहीत्वा, अजरः भगवान् तदपि चकर्त। यत् यत् शस्त्रं रुक्मी गृहीतवान्—गदां, शूलं, त्रिशूलं, खड्गं, पट्टिशं, तोमरं वा—हरिः तानि सर्वाणि चकर्त। ततः रुक्मी रथात् अवप्लुत्य, खड्गहस्तः, कृष्णवधाय उद्यतः, दीपाय पतङ्ग इव, क्रोधात् कृष्णमभिदुद्राव। स तं युध्यन्तं कृष्णः शरैः अस्य खड्गं कवचं च विदलयत्; तदा स्वखड्गं निष्कृष्य, रुक्मिणं हन्तुं सज्जः अभवत्। पत्युः भ्रातरं हन्तुं समुत्सुकं दृष्ट्वा, रुक्मिणी भीतिसन्तप्तचित्ता, पतिं प्रणम्य व्याकुलया गिरा उवाच—"योगेश्वर! अप्रमेय! देवदेव! लोकनाथ! महाबाहो! शुभद! मम भ्रातरं मा हनः।" रुक्मिण्याः भयकम्पिताङ्ग्याः शोकशुष्कवदनायाः गद्गदकण्ठायाः, स्वर्णहारः च्युतः, सा भग्नहृदया पतिं प्रणम्य स्थितवती; तदा करुणया भगवान् विरमितवान्। सः पापं रुक्मिणं वस्त्रेण बद्ध्वा, केशांश्च श्मश्रु च छित्वा विकृतिमकरोत्; यदुवीराः शत्रुसैन्यं पद्मवनं हस्तिभिः इव भग्नवन्तः। ते कृष्णं समीपमुपेत्य, रुक्मिं तं दशां प्राप्तं, बद्धं, मरणासन्नं दृष्ट्वा, करुणया भगवान् सङ्कर्षणः तं विमोच्य, कृष्णं प्राह। "कृष्ण! यदिदं कृतं त्वया, न उचितं न च प्रशस्यते; मित्रस्य केशच्छेदनं विकृति वा वधः वा। एषा धर्मपत्नी भ्रातरं विकृतं दृष्ट्वा नः न दोषयेत्; सुखदुःखयोः अन्यः कश्चन न दातुं शक्नोति—स्वकर्मफलमेव जनः प्राप्नोति।" "यद्यपि स्वबन्धुवधः महापातकं, तथापि बान्धवं न हन्तव्यम्; स एव स्वकर्मणा विनष्टः चेत्, पुनः हन्यते किमर्थम्? एष धर्मः क्षत्रियाणां प्रजापतेः प्रतिष्ठितः—भ्राता अपि भ्रातरं हन्यात्, न किमपि भीष्णतरं। राज्यस्य, भूमेः, वित्तस्य, स्त्रीणां, गौरवस्य, ऐश्वर्यस्य वा कृते, मदान्धाः स्वजनानपि विनाशयन्ति।