माधवः तां रुक्मिणीं गरुडध्वजेन रथेन स्थापयित्वा, राजसभां न अवलोक्य शनैः शनैः बलरामेण पुरस्कृतः, हरिण इव शृगालसमूहेभ्यः मृगं हरन् इव, निष्क्रान्तवान्। तदा ते सर्वे राजानः, विशेषेण जरासन्धप्रमुखाः, पराजयदुःखविवर्णाः, यशोहरणं च असहन्तः, उच्चैर् अक्रोशन्—“हा धिक्! वयं शस्त्रपाणयः गोपालकैः अपहृताः, यथा हरयो मृगं पशुभ्यः हरन्ति।” एवमुक्त्वा, शुकदेवः उवाच—ते सर्वे कोपविस्फारिताः स्वस्वयानि रथादीनि आरुह्य, शस्त्राणि गृह्णन्तः, स्वस्वबलानुगताः, धनुष्मन्तः कृष्णं अनुसस्रुः। तान् समागतान् दृष्ट्वा, यादवसेनापतयः, राजन्, प्रत्यग्रहीषुः, तेषां धनुषां शब्दैः दिशः प्रतिननादुः। ते धनुर्विदोऽपि, गजाश्वरथारूढाः, शरवृष्टिभिः शैलानिव मेघाः, शत्रून् अभ्यवर्षयन्। पतिं शरवृष्ट्या आच्छन्नं दृष्ट्वा, सा सुकुमारतनुः भीतविलज्जितलोचनया मुखं न्यपश्यत्। भगवान् स्मितपूर्वम् अवदत्—“मा भैः पद्मलोचने! तव एष शत्रुसंघः स्वजनैः एव विनाशितः भविष्यति।” ततो गदः सङ्कर्षणः च अन्ये च वीराः, तेषां श्वगजाश्वरथान् आयसैः शरैः प्राहरन्। हेमकुण्डलमुकुटपट्टाभरणानि युक्ताः सारथयश्चाश्वारूढा गजारूढाश्च, शिरांसि सहस्रशः भूमौ पतितानि। शस्त्रधारिणः भुजाः, गदाङ्कुशधनुः, गजोरूः, पादाः, अश्वा, गर्दभाः, उष्ट्राः, वृषभाः, मनुष्यशिरांसि च, भूमौ न्यपतन्। एवं विजयं इच्छन्तः वृ्ष्णयः तेषां सैन्यं नाशयन्तः, राजानः जरासन्धप्रमुखाः पराङ्मुखाः पलायिताः। ते जरासन्धेन सह शिशुपालमुपगम्य, यस्य भार्याहरणेन तेजो हृतम्, उत्साहो नष्टः, मुखं शुष्कम्, तं वाक्यम् ऊचुः—“नरश्रेष्ठ! दुःखं त्यज; न हि कस्यचित् सुखदुःखयोः स्थैर्यं दृश्यते। यथा यन्त्रकृतनर्तकी यदृच्छया नर्त्यति, तथा भगवत्संयुक्तः सुखदुःखयोः प्रवर्तते। सप्तदशदिने मया शौरिणा संग्रामे पराजितः, अष्टादशमे अहं त्रिविंशति-अक्षौहिणीबलैः विजितवान्। तथापि न कदाचित् शोचामि न हृष्यामि, कालसंयुक्तं जगत् ज्ञात्वा। अद्यापि वयं सर्वे महाबलाः यादवैः कृष्णसंरक्षिता बुद्ध्या पराजिताः। अद्य शत्रवः विजितवन्तः, कालः स्वगत्यनुगतः; यदा कालः अस्मासु प्रवर्तते, तदा वयं विजयी भविष्यामः।” एवं सखिभिः सांत्वितः चेदिपतिः स्वपुरं प्रतस्थे, शेषाः अपि राजानः स्वस्वनगरं प्रत्ययुः। रुक्मी तु भग्नमानः, स्वस्रियाः राक्षसविवाहं न शशाक, कृष्णद्वेषी, बलसमेतः कृष्णं पृष्ठतः अन्वयात्। स कोपसमाकुलः सर्वेषां राज्ञां साक्षात् शपथं कृत्वा, महाबाहुः कम्पमानबाहुः धनुः पाणौ गृह्णन्, उवाच—“यदि न कृष्णं युद्धे हन्याम्, रुक्मिणीं च पुनः नयामि, न कुंडिनं प्रविशेयम्। सत्यमेतद् वः वदामि।” एवं कृत्वा, शीघ्रं रथमारुह्य सारथये आज्ञापयत्—“हयान् चालय! कृष्णं समरे द्रष्टुम् इच्छामि।” पुनः गर्वितः, भगवतो महिमानं अजानन्, गोविन्दमाह्वयत्—“तिष्ठ! तिष्ठ!” एकेन रथेन सन्निकर्षं गतः। दीर्घधनुषा कृष्णं त्रिभिः शरैः ताडयित्वा उवाच—“क्षणं स्थातुम् अर्हसि, यादवकुलपांसन!” पुनः—“कुत्र गच्छसि, मम भगिनीं यथा शृगालः हविराहरणं कृत्वा? अद्य ते मदं भिनद्मि, छलेन युद्धशील!” “यावत् त्वया शरैः पतितः न स्याम्, तावत् कन्यां मुञ्च!” इति स्मयमानः कृष्णः तस्य धनुः भग्नवान्, षड्भिः शरैः रुक्मिं ताडितवान्। चतुर्भिः अश्वान् अष्टभिः शरैः, द्वाभ्यां सारथिम्, त्रिभिः ध्वजम्, ताडितवान्। रुक्मी अपि अन्यं धनुः गृहीत्वा, कृष्णं पञ्चभिः शरैः विद्धवान्। शरवृष्टिभिः पीडितः अच्युतः रुक्मेः धनुः छित्त्वा, अन्यं धनुः गृहीत्वा, तदपि भग्नवान्। यद्यत् शस्त्रं रुक्मी गृहीतवान्—गदां, शूलं, त्रिशूलं, खड्गं, पट्टिशं, तोमरम्—सर्वाणि हरिः छित्त्वा चकार। ततः रुक्मी रथात् अवपत्य, खड्गं गृहीत्वा, क्रुद्धः कृष्णं हन्तुं धावन्, पतङ्ग इव वह्निं प्रति। स धावन्, कृष्णः तस्य खड्गं, कवचं च शरैः भग्नवान्; ततः स्वखड्गं निष्कृष्य, रुक्मिं हन्तुं उद्यतवान्। पतिं भ्रातरं हन्तारं दृष्ट्वा, रुक्मिणी भयाकुला, पतिपादयोः पतित्वा, विलपन्ती वाक्यम् अब्रवीत्—“योगेश्वर! अमेयात्मन्! देवदेव! जगन्नाथ! न त्वम् एषः भ्रातरं हन्तुम् अर्हसि, महाबाहो, शुभद!” शुक उवाच—सा भयविह्वला, शोकशुष्कवदना, कण्ठगद्गदवाणी, स्वर्णहारः स्खलितः, भग्नसौम्या, भगवत्पादौ गृहीत्वा, करुणया भगवतः मनः स्पृष्टम्। भगवान् तं दुष्टं वस्त्रे बद्ध्वा, केशांश्च श्मश्रु च छित्त्वा, विकृतरूपं चकार; यादववीराः शत्रुसैन्यं पद्मवनं यथा द्विपाः, द्रावयामासुः। ते कृष्णमुपेत्य, रुक्मिं तं दशां प्राप्तं, मृत्युसमीपं गतं दृष्ट्वा, बद्धं च, दयालुः सङ्कर्षणः तं विमोच्य कृष्णम् उक्तवान्—“कृष्ण! त्वया अयं कर्म अयुक्तम्; मित्रस्य केशनिर्हरणं, विकृतिं वा, वधं वा, न साधु। एषा धर्मपत्नी भ्रातृविकृत्या नः नु खण्डयेत्; सुखदुःखयोः अन्यः न दाता—itः स्वकर्मफलमेव जनः प्राप्नोति।