तदा ते राजानः सम्मोहिताः, काञ्चनाङ्गदभूषिताः, गजैरश्वैः रथैश्च समासीनाः, भूमौ पतिताः। सा तु सुमधुरा रमणी, शोभायैव हरये स्वीयां कान्तिं समर्पयन्ती, शोभायमानैः कमलसदृशैः चरणैः शनैः शनैः सञ्चरन्ती, भगवतः आगमनं प्रेक्ष्य तत्र दृष्टिं न्यवेशयत्। सा कन्या, वामहस्ताङ्गुलिभिः केशपाशं अपसार्य, लज्जया पार्श्वदृष्ट्या तान् नृपान् निरीक्ष्य, अच्युतं च दृष्टवती। सा राजकन्या रथारूढा, तत्रैव प्रतिद्वन्द्विनां समक्षं, कृष्णेन बलात् गृहीता। तां गरुडध्वजेन रथे स्थापित्य, माधवः तान् राज्ञः अवज्ञाय, शनैः शनैः बलरामेण पुरस्कृतः, सिंह इव शृगालमध्यात् मृगं हरन् इव निर्गतः। ते च राजानः, विशेषतः जरासन्धप्रमुखाः, स्वविजयपराभवदुःखं च कीर्तिहानिं च न सहन्तः, “हन्त धिक्! वयं शस्त्रपाणयः गोपालकैः अपहृताः, सिंहैरिव मृगाः अन्यपशुमध्ये,” इति क्रोशन्तः। शुक उवाच—एवं ते सर्वे कोपात् स्वस्वयानि वाहनानि आरुह्य, शस्त्राणि गृह्णन्तः, स्वसेनाभिः परिवृताः, धनुष्मन्तः कृष्णं प्रति सञ्जग्मुः। तान् समागतान् दृष्ट्वा, यादवसेनायाः नायकाः, धनुषः प्रत्यञ्चं विक्षिप्य, तुमुलध्वनिं कुर्वन्तः, तेषां प्रत्यूह्य स्थिताः। ते च धनुर्विदः, गजाश्वरथारूढाः, शरवर्षाणि स्रवयन्तः, शैलान् मेघाः इव वृष्टिं मुञ्चन्तः। पतिसैन्यं शरवर्षेण आच्छन्नं दृष्ट्वा, सा तन्वी कन्या, संकुचितलोचना, भीतया लज्जया च, पतिं प्रेक्ष्य। भगवान् स्मयमानः उवाच—“मा भैः कमललोचने! एषा ते शत्रुसैन्यं स्वजनैः एव नश्यिष्यति।” ततः गदः सङ्कर्षणः च अन्ये च वीराः, तेषां अश्वगजारथेषु लौहबाणैः प्रहारं कृत्वा, तेषां वीर्यं न सहन्ते स्म। रथिनां, अश्वारूढानां, गजारूढानां च शिरांसि, कुण्डलमुकुटपट्टाभिरलङ्कृतानि, सहस्रशः भूमौ पतितानि। खड्गगदाधनुष्मद्भुजाः, गजजङ्घारथाङ्गानि, अश्वगर्दभवाराहमुष्कराः, नरशिरांसि च, भूमौ पतितानि। वृष्णिभिः विजयकामैः तेषां सैन्यं विनाश्यमानं दृष्ट्वा, जरासन्धप्रमुखाः राजानः निवृत्ताः पलायिताः। ते राजानः शिशुपालमुपसृत्य, यस्य भार्या अपहृता स्यात् इति शोकात् मलिनतेजाः, शुष्कमुखः, उत्साहहीनः, तं वाक्यमूचुः। “नरश्रेष्ठ! एषः शोकं त्यज। देहिनां मध्ये न कश्चन सुखदुःखयोः स्थिरत्वं पश्यति, नृप!” “यथा दारुमयी नारी मायिनः इच्छया नृत्यति, तथा ईश्वराधीनः सुखदुःखयोः कर्ता भवति।” “अहं सप्तदशदिनानि शौरिणा संग्रामे पराजितः, अष्टादशमे दिने चतुर्विंशतिसैन्येन विजयः प्रापितः।” “तथापि अहं न कदापि शोचामि न हृष्यामि, कालसङ्गतदौरात्म्यनियमितं जगदिति जानन्।” “अद्यापि वयं सर्वे महाबलवीर्यनायकाः, यादवैः कृष्णरक्षितैः कौशलात् पराजिताः।” “इदानीं शत्रवः विजयीभूताः, कालः स्वगतिक्रमं अनुसरति; यदा कालः अस्माकं पक्षे स्यात्, तदा वयं विजयीभविष्यामः।” शुक उवाच—एवं सखिभिः सान्त्वितः, चेदिराजः स्वपुरं प्रतस्थे, ये च अन्ये राजानः अवशिष्टाः, स्वस्वनगरं प्रतिनिवृत्ताः। रुक्मी तु, भगिन्याः राक्षसविवाहं न शक्नुवन्, कृष्णद्वेषी च, स्वबलसमेतः, कृष्णानुगमनाय प्रतस्थे। स रुक्मी, कोपसमन्वितः, महाबाहुः, धनुष्पाणिः, सर्वराजसमक्षं प्रतिज्ञां कृत्वा, बभूव कम्पमानबाहुः। “यदि न अहं रणाङ्गणे कृष्णं हन्यां, भगिनीं च पुनरानीय, तदा कुंडिनं न प्रविशेयम्; सत्यं वः वदामि।” एवं उक्त्वा, शीघ्रं रथमारुह्य, सारथये आज्ञापयत्—“हयाः चालय! कृष्णं समरे प्रेक्ष्यामीति।” “अद्य अहं तीक्श्णैः शरैः तस्य दुर्जनस्य गोपालस्य, भगिन्याः अपहर्तुः, गर्वं नाशयिष्यामि।” एवं गर्वं कृत्वा, भगवत्प्रभावं न जानन्, गोविन्दं प्रत्याह्वयन्—“तिष्ठ! तिष्ठ!”—इति एकेनैव रथेन उपजगाम। स बलवान् धनुषं विक्षिप्य, कृष्णं त्रिभिः शरैः विव्याध, उवाच—“क्षणं तिष्ठ, हे यदुवंशक्लेशकर!” “क्व गच्छसि, भगिनीं चौर्येण हरन्, शृगाल इव हविर्हरणं कृत्वा? अद्य ते मायायुद्धगर्वं भङ्क्ष्यामि, दुष्ट!” “यावत् माम् अशरैः निपात्य न पातयसि, तावत् कन्यां विमोचय! इति स्मितं कृत्वा, कृष्णः तस्य धनुः चिच्छेद, षड्भिः शरैः रुक्मिणं विव्याध च।” चतुर्भिः शरैः अश्वान्, द्वाभ्यां सारथिं, त्रिभिः ध्वजं विव्याध; पुनः धनुः आदाय, रुक्मी कृष्णं पञ्चभिः शरैः विव्याध। शरवर्षैः पीडितः, अच्युतः रुक्मिणः धनुः छित्त्वा, पुनः अन्यं धनुः आदाय, तदपि च भगवता छिन्नम्। यद् यदस्त्रं रुक्मी आदत्त, गदां शूलं त्रिशूलं खड्गं पट्टिशं तोमरं च, हरिणा सर्वाणि छिन्नानि। ततः रुक्मी रथात् अपात्त, खड्गहस्तः, कृष्णं हन्तुम् उद्द्यतः, कोपात् ज्वलन्तं दीपं प्रति पतङ्ग इव। स यदा धावन्, कृष्णः तस्य खड्गं कवचं च शरैः खण्डयामास; ततः स्वखड्गं निष्कृष्य, रुक्मिणं हन्तुम् उद्धृतः। तदा, पत्युः भ्रातुः वधं दृष्ट्वा, रुक्मिणी भयात् सन्तप्तचित्ता, पतिं पादयोः पतिता, दीनया वाचा व्याजहार। श्रीरुक्मिण्युवाच—“योगेश्वर! अनन्त! देवदेव! जगन्नाथ! न हि त्वया, महाबाहो, मम भ्राता हन्तव्यः, शुभद! न हन्तव्यम्।” शुक उवाच—सा भयविह्वला, शोकशुष्कमुखी, गद्गदकण्ठा, कञ्चनहारं मुमुच्य, भगवत्पादौ गृहीत्वा, दयालुना तेन विरमितम्। तं दुष्टं पुरुषं वस्त्रेण बधित्वा, कृष्णः तस्य केशं दाढां च मुण्डयामास, विकृतं चकार; यादववीराः च शत्रुसैन्यं पद्मवनं गजानिव निःक्षिप्य, पलाययामासुः। ते यादवाः कृष्णमुपेत्य, रुक्मिणं तं विकृतं, मरणासन्नं दृष्ट्वा, बद्धं विलोक्य, दयालुः सङ्कर्षणः तं विमोच्य, कृष्णं इदं वचनम् अब्रवीत्।