रुक्मिणी देवी, भगवत्याः चरणयोः दर्शनार्थं पद्भ्याम् एव निर्गत्य, पथि सञ्चरन्ती, सर्वथा मुकुन्दस्य पदकमलयोः ध्यानम एव कृत्वा ययौ। तां माता-मित्रगणैः परिवृता वीर्यशालिभिः राजपुरुषैः कवचधारिभिः शस्त्रैः समलङ्कृतैः संरक्ष्यमाणां, भेरी-शङ्ख-मृदङ्ग-तूर्य-भण्ट-निनादैः परिवेष्टितां च, श्रियं वहन्तीं चकार। तत्र सहस्रशः कुलवध्वः सुसज्जिताः विविधान् द्रव्याणि, माल्य-गन्ध-वस्त्र-आभरणानि च, ऋत्विजः प्रति वहन्त्यः दृष्टाः। गायका वाद्यका च गीतैः स्तुतिभिः तां वधूं परिवृत्य, सूत-मागध-बन्दिनः सह, तत्र स्थिताः। सा देवी-गृहं प्राप्त्वा, पादहस्तयोः प्रक्षालनं कृत्वा, शुद्धा शान्ता च, अम्बिकायाः सन्निधौ प्रविवेश। तत्र वृद्धा ब्राह्मणपत्नीः विज्ञाः, भवानीसहिताः, श्रीयुक्तां भवपत्नीं तां सम्यक् अर्चयामासुः। रुक्मिण्या नम्रया पुनः पुनः अम्बिकायै नमस्कृत्य, "शुभे, स्वसुतासहिते, मे पतिः श्रीकृष्ण एव भवतु, त्वं तेन तुष्टा भव" इति प्रार्थितम्। ततः सुरभि-द्रव्यैः, अक्षतैः, धूपैः, वस्त्र-माल्य-आभरणैः, नानाविध-उपहार-भोज्यैः, दीपावलिभिः च, ब्राह्मण्यः स्वपत्निभिः सह तां ललितया पूजार्चनया अर्चयामासुः। ताः स्त्रियः शेषभोजनं दत्त्वा, आशीः च ददुः; वधूः ताभ्यः नमित्वा तद् अवशिष्टं स्वीकृतवती। ततः मौनव्रतं परित्यज्य, सा स्वदासीं हस्तेन धृत्वा, मणिवलयेन शोभितहस्ता, अम्बिकागृहात् निर्गता। सा तन्वी, कुण्डल-रत्न-विभूषितमुखी, श्यामाङ्गी, कटिसूत्रेण विराजिता, उन्नतस्तन्या, कुर्वल्ली-केशान्तरेण च कटकचिता, देवानां मोहिनीव मायेव दृश्यते स्म। साऽमृतस्मितवदना, बिम्बाधर-शोभिता, मल्लिका-कुसुम-दन्तपङ्क्तिः, हंसगत्या गच्छन्ती, मञ्जीरनिनादेन सुभगा बभूव। तां दृष्ट्वा समागताः वीराः, यशस्विनः, प्रेम्णा भग्नचित्ताः, मूर्च्छिताः; राजानः तु तस्याः स्मित-लज्जितावलोकैः मनः हरिताः, शस्त्राणि च विसृज्य, स्तम्भिताः। ते विस्मितराजानः, गज-रथ-हयासनेषु स्थिताः, भूमौ पतिताः, सा च शोभायाः निमित्तेन हरये स्वतेजः समर्प्य, शनैः शनैः पद्मपादया चलन्ती, प्रभोः आगमनं पश्यन्ती, अग्रे ययौ। सा वामहस्ताङ्गुलिभिः केशान् परिकर्षन्ती, पार्श्वदृष्ट्या लज्जया राजान् निरीक्ष्य, अच्युतं अपि अपश्यत्। तदा राजकन्या रथारूढा सति, कृष्णः प्रतिद्वन्दिनां पश्यताम् एव तां गृहित्वा रथे स्थापयामास। तां गरुडध्वजेन रथे स्थाप्य, माधवः राजानां समवायं अवज्ञाय, रामेण पुरस्कृतः, सिंह इव शृगालमध्यात् मृगं हरन् इव, शनैः प्रस्थितः। ते तु दर्पयुक्ता राजानः, पराजय-यशः-हानिं न सहमाना, विशेषतः जरासन्धादयः, "हा धिक्! वयं शस्त्रपाणयः गोपालकैः अपहृताः, सिंहैरिव मृगाः" इति विलपन्तः। शुक उवाच—एवं ते सर्वे कोपविवृद्धाः, स्वस्व-यानानि आरुह्य, धनुष्मन्तः, स्वसेनाभिः परिवृत्य, कृष्णं प्रति धावितुम् आरब्धाः। तत् दृष्ट्वा, यादवसेनापतयः अपि, धनुषां घोषेण प्रत्यूह्य, युद्धाय स्थिताः। शस्त्रकुशलाः, अश्व-गज-रथस्थाः, शरवर्षैः गिरिषु मेघवर्षमिव, शत्रून् अभ्यवर्षयन्। तदा स्वसुर्युद्धसेनां शरवर्षेण आच्छादितां दृष्ट्वा, सा तन्वी, संकुचितनेत्रया, भीतया, लज्जया च, पत्युः मुखं अपश्यत्। भगवान् स्मितपूर्वकं अवदत्—"मा भैः पद्मलोचने! एष ते शत्रुसैन्यः स्वजनैः एव नाशितो भविष्यति।" ततः गदः, सङ्कर्षणः, अन्ये च वीराः, तेषां अश्व-गज-रथेषु लौहबाणैः प्रहारं कृत्वा, शत्रून् विदारयन्। सारथि-अश्वारूढ-हस्त्यारोहिणां शिरांसि, कुण्डल-मुकुट-पट्टैः शोभितानि, सहस्रशः भूमौ पतितानि। शस्त्र-गदाधनुः-पाणयः, गज-ऊरु-पाद-अश्व-खर-ऊष्ट्र-गो-रथानां शिरांसि च भूमौ पतितानि। वृष्णिभिः जयकाङ्क्षिभिः तेषां सैन्ये विनाश्यमाने, राजानः जरासन्धपुरोगमाः, पराजिताः, निवृत्ताः। तदनन्तरं, शिशुपालमुपगम्य, सः इव स्त्रीहरणात् क्लिष्टः, तेजोहीनः, उत्साहशून्यः, शुष्कमुखः, तं सम्बोध्य, ऊचुः— "नरश्रेष्ठ! दुःखं त्यज। देहिनां नित्यं सुख-दुःखयोः स्थितिः न दृश्यते। यथा यन्त्रकृतनारी यदृच्छया नर्त्यते, तथा भगवदधीनः सुख-दुःखयोः प्रवर्तते। सप्तदशदिनानि शौरिणा युद्धे पराजितोऽहम्, अष्टादशमे दिने त्रिंशद्-अक्षौहिणीभिः जयम् आप्नवम्। तथापि न कदापि शोचामि न हृष्यामि, कालसङ्गतं दैवं लोके प्रवर्तते इति जानन्। अद्यापि वयं सर्वे महाबलवराः यादवैः केशवसंरक्षितैः, मायया पराजिताः। अद्य शत्रवः विजिताः, कालः स्वगत्याः प्रवर्तते; यदा कालः अस्माकं पक्षे भविष्यति, तदा वयं विजयी भविष्यामः।" शुक उवाच—एवं मित्रैः समाश्वास्य, स चेदिराजः स्वपुरं प्रस्थितः, अन्ये अपि ये जीवितवन्तः राजानः, स्वस्वपुरं गताः। रुक्मी तु, भगिन्याः राक्षसविवाहं असहन्, कृष्णद्वेषी, बलसम्पन्नः, स्वसेनया सहितः, कृष्णं पृष्ठतः अनुययौ। क्रुद्धः रुक्मी, सर्वराजानां साक्षात्, स्फुरद्भुजः, धनुर्धरः, प्रतिज्ञां कृत्वा—"यावद् कृष्णं युद्धे न हन्याम्, रुक्मिणीं न पुनराप्नुयाम्, तावद् अहं कुण्डिनं न प्रविशामि, सत्यं वः ब्रवीमि।" इति उक्त्वा, शीघ्रं रथं आरोह्य, सारथये आज्ञापयत्—"अश्वान् चालय! कृष्णं युद्धे पश्येयम्।" "अद्य तिक्ष्णैः शरैः तं पापं गोपालं, यः मम भगिनीं बलात् हृतवान्, अहं गर्वं नाशयिष्यामि।