यदा प्रतिपक्षराजानां प्रयासं भगवान् रामः श्रुत्वा, संग्रामभीतः सन्, ज्ञातवान् कि केशवः एकाकी कन्याहरणार्थं गतः। भ्रातृस्नेहेन पूर्णः सः शीघ्रं महता हस्त्यश्वरथपत्तिसेनया कुण्डिनपुरं प्रति प्रस्थितवान्। तत्र भीष्मकस्य कन्या, सुस्वरूपा, हर्यागमनस्य आकांक्षिणी, न तस्य आगमनचिह्नानि पश्यन्ती, ब्राह्मणवाक्यानि मनसा विचिन्तयामास। सा चिन्तयन्ती अकथयत्—"हा, मम विवाहसमये निर्दोषायाः अपि मम त्र्यहं व्यतीतम्; कमलनयनः न आगतः, कारणं न जानामि। ब्राह्मणोऽपि, यः मम सन्देशं निनाय, अद्यापि न प्रत्यागतः। कच्चित् मयि किंचन दोषं दृष्ट्वा, दोषरहितः सः मम पाणिग्रहणात् निवर्तते, यद्यपि तेन पूर्वमेव निश्चितं कृतम्। मम भाग्यं दुष्टम्; न च ब्रह्मा, न महादेवः, न गौरी, न रुद्राणी, न गिरीजा, न सती मम अनुकूलाः।" एवं सा नवयौवना गोविन्दे मनः स्थित्वा, कालपरिशीलनपूर्वकं, अश्रुपूर्णे नेत्रे निमील्य, चिन्तायामास। या कन्या गोविन्दस्य आगमनस्य प्रतीक्षां कृत्वा स्थितवती, तस्या भगवान् आगमनस्य शुभसूचनार्थं, तस्या वामोरूभुजलोचनानि कम्पितानि अभवन्। तदा केशवस्य आज्ञया स एव ब्राह्मणश्रेष्ठः अन्तःपुरे विचरन्तीं राजकन्यां ददर्श। सा प्रसन्नवदना, स्थिरचित्ता, लक्षणविशारदा सती, तम् अपृच्छत् शुद्धस्मितया। स ब्राह्मणः तस्यै यदुकुलस्य सुतस्य आगमनं निवेद्य, स्वयंवरसम्बन्धिनः सत्यवचनानि अवोचत्। तस्य आगमनं ज्ञात्वा, विदर्भकन्या हृष्टहृदया, तं ब्राह्मणं न अपश्यत्, अन्यथा प्रियत्वात्। तयोः आगमनं श्रुत्वा, कन्याविवाहदर्शनलुब्धः रामकृष्णौ, वाद्यनिनादैः सहितौ, यथोचितमान्यैः सह आगतौ। सः मधुक्षीरशुद्धवस्त्रादीनि कामान्नानि च आनीय, तौ यथाविधि पूजयामास। ताभ्यां सेनाभृतां चान्येषां च यथायोग्यं सुभगं निवेशनं कृत्वा, सत्कारं च अकरोत्। उपस्थितराज्ञः स्ववीर्यवयोबलधनानुसारं यथाकामदानैः पूजयामास। श्रीकृष्णस्य आगमनं श्रुत्वा, विदर्भनिवासिनः सन्नद्धाः कृताञ्जलिपुटैः लोचनैः तस्य पङ्कजवदनं पपुः। ते मन्यन्ते—"रुक्मिण्येव तस्य योग्यपत्नी, अन्यास्तु न; स च, दोषरहितः, भीष्मकन्यायाः योग्यः पतिः। यदल्पं पुण्यं कृतम्, तेन त्रैलोक्यकर्त्ता प्रसन्नः; अच्युतः विदर्भकन्यायाः पाणिं गृह्णातु।" इति प्रेमबन्धनैः तैः नगरवासिभिः उक्ते, सा कन्या सैनिकैः संरक्ष्यमाणा, अन्तःपुरात् अम्बिकागृहं प्रति ययौ। सा पद्भ्याम् एव गत्वा, भवानीयाः कोमलपादौ द्रष्टुम्, मार्गे मार्गे मुकुन्दपदाम्बुजं मनसा चिन्तयन्ती अगच्छत्। मातृभिः सखीभिः च परिवृता, शूरराजपुरुषैः कवचधारिभिः शस्त्रधरैश्च रक्ष्यमाणा, मृदङ्गशङ्खपटहाद्युपनादैः वाज्यमानैः, साभ्यगच्छत्। सहस्राणि कुलस्त्रीणां भूषणोपेताः, विविधोपहारमाल्यगन्धान्नवस्त्राभरणानि पुरोहितेभ्यः अयच्छन्। गीतवाद्यगायकाः, सूतमागधबन्दिनः, कन्यायाः समन्तात् स्तुतिपूर्वकं गानानि अकुर्वन्। सा देवीमन्दिरं प्राप्तवती, पादहस्तौ प्रक्षालय, शुद्धसान्त्विका सती, अम्बिकायाः सन्निधिं प्रविष्टा। वृद्धा ब्राह्मणपत्नीः, भवानीसहिताः, समृद्ध्युपेता भवपत्नीं पूजयामासुः। सा उवाच—"नमस्ते अम्बिके, पुनः पुनः, शुभे, स्वपुत्रैः सहिते; मम पतिः श्रीकृष्ण एव भवतु, त्वं मयि प्रसीद।" गन्धानक्षतधूपवस्त्रमाल्याभरणनैवेद्यदीपश्रेणीः समर्प्य, ब्राह्मण्यः स्वैः पतिभिः सह, लवणपूपात्ताम्बूलहारफलशर्करादिभिः पूजां कृतवन्त्यः। ताः स्त्रियः अवशिष्टानि तस्यै दत्त्वा, आशीः प्रायच्छन्; सा ताः प्रणम्य, अवशिष्टं स्वीकृतवती। ततः मौनव्रतं परित्यज्य, अम्बिकागृहात् निर्गता, दासीहस्तं गृहीत्वा, मणिवलयेन भूषितहस्ता। सा तन्वी, कर्णाभरणमण्डितमुखी, श्यामाङ्गी, मणिकाञ्चनमेखला कटिप्रदेशे, उन्नतस्तनयुगला, कुन्तलच्छन्ननयनावलोकना, सुरमायेव शोभिता। शुद्धस्मितवदना, बिम्बाधरशोभिता, मल्लिकापुष्पदन्तपंक्तिः, हंसगामिनी, मृदुलनूपुरनिस्वनेन शोभाम् अवहत्। ताम् अपश्यन्तः वीराः, कामवशाग्रस्ताः, मूर्च्छिताः; तस्याः सुमधुरस्मितानयनावलोकनैः राजानः शस्त्राणि मुञ्चन्तः, मोहग्रस्ताः अभवन्। ते राजानः, गजाश्वरथारोहाः, मोहिता, भूमौ पतिताः; सा कन्या शोभायाः उपलक्ष्य, हरेः द्रष्टुं शनैः शनैः गच्छन्ती, स्वपद्मनयनानि हरेः पथि निवेशयन्ती, मन्दगमना, स्वपद्मपङ्कजं सन्नय्य, स्वयम् एव प्रभुम् अन्वैक्षत्। अपि च, वामहस्ताङ्गुलिभिः केशान् अपसार्य, पार्श्वदृष्ट्या, संकोचपूर्वकं समागतान् राज्ञः निरीक्ष्य, अच्युतं अपश्यत्; तस्याः रथारोहणसमये, कृष्णः प्रतिद्वन्दिनां पश्यतां मध्ये तां अपकर्ष्य रथे स्थापयामास। गरुडध्वजेन रथे स्थाप्य, माधवः राजसमाजं अवज्ञाय, रामेण पुरस्कृतः, हरिरिव शार्दूलः शृगालमध्यात् मृगं हरन् इव, शनैः निर्गतः। तदानीं तैः गर्वितराजभिः, विशेषतः जरासन्धप्रमुखैः, न स्वयम् अपकारं न ख्यातिहानिं सोढुं शक्ता, उच्चैः—"हा, धिक्, वयं शस्त्रपाणयः गोकुलैः अपहृताः, सिंहैः मृगाः इव अन्यपशुमध्ये"—इति आक्रन्दितम्। शुक उवाच—एवं ते सर्वे कोपविस्फारिताः, स्वस्ववाहनेषु आरूढाः, शस्त्राणि गृह्य, स्वसेनाभिः परिवृताः, धनुष्कोटिस्वनैः अन्वधावन्। तान् समागतान् दृष्ट्वा, यादवसेनापतयः, राजन्, प्रत्यूह्य, धनुष्कोटिस्वनैः तान् प्रत्यास्थाय स्थिताः। एवं श्रीकृष्णरुक्मिण्योर् विवाहसमये, सर्वेऽपि महाजनाः, राजानः च, विविधभावैः, भावपूर्वकं, पूजां कृत्वा, परमसौम्यं तद् अद्भुतं दृश्यं सञ्जातम्।