गोकर्णः पुत्रः पितरं सम्बोधयन् एवम् उक्तवान्—“पुत्रस्नेहरूपां मोहजन्यां अज्ञानां त्यज। मोहात् नरकमार्गः प्राप्तः। एष देहः सर्वं परित्यज्य पतिष्यति—वनं गच्छ।” तस्य वचः श्रुत्वा पिता वनगमनाय इच्छन् पुत्रं प्राह—“वत्स! वनवासे किम् कर्तव्यं विस्तारतः कथय।” स पिता स्नेहपाशेन तमसि बद्धः, स्वकर्मणाः पतितः, पङ्गुः, मिथ्याचारः, करुणासमुद्रं पुत्रं प्रार्थयन्—“मां उद्धर।” गोकर्णः पुनः उक्तवान्—“अस्थिमांसशोणितमयम् अयं देहः तव स्नेहं त्यज। पत्नीपुत्रादिषु ममत्वं सर्वदा परित्यज। जगत् क्षणभङ्गुरं, नित्यं नश्वरम् इति पश्य। वैराग्यभक्तिसुखी भव।” सततं धर्मं आचरतु, लौकिककर्तव्यं त्यजतु, साधुसंसेवां कुर्यात्, कामक्रोधं परित्यजतु, अन्यस्य दोषगुणचिन्तनं शीघ्रं त्यजतु, सेवाकथारसपानं कुर्यात्। एवं पुत्रवाक्येन प्रेरितः, षष्टिवर्षे दृढनिश्चयेन गृहं त्यक्त्वा वनं गतः। प्रतिदिनं हरिसेवायाम् प्रवृत्तः, दशमस्कन्धपाठेन श्रीकृष्णं प्राप्तवान्। दिव्यनगर्यां, देववाटिकासंपन्ने, विश्वकर्मणा निर्मिते इन्द्रस्य प्रासादे, त्रैलोक्यलक्ष्मीसदने, सर्वसमृद्ध्या सह निवसन्। ज्ञानधनकुलैः सम्पन्नः, गर्वमदवर्जितः। पिता गतः सति, धुन्धुकारी मातरं तीव्रं ताडयन्—“धनं कुत्र स्थितम् आचक्ष्व, न चेत्तर्हि दण्डेन हनिष्यामि।” तस्य वचनात् भीता, पुत्रस्नेहपीडिता माता रात्रौ कूपे पतित्वा देहान्तं प्राप्तवती। गोकर्णः योगनिष्ठः, तीर्थयात्रायाम् प्रवृत्तः, न दुःखं न सुखं, न शत्रु न मित्रः। धुन्धुकारी गृहस्थः, पञ्च वेश्याभिः परिवृतः, अतीव क्रूरकर्मा, तासां भरणे मनो मोहितः। एकदा ताः वेश्याः भूषणलोलुपाः अभूत्। स कामान्धः, मृत्युम् विस्मृत्य, तासां कृते गृहं त्यक्त्वा धनार्जनाय निर्गतः। विविधस्थलेभ्यः धनं संगृह्य, गृहं प्रत्यागतः, वेश्याभ्यः वस्त्राणि भूषणानि च दत्तवान्। धनसंचयम् दृष्ट्वा, ताः रात्रौ उक्तवत्यः—“सः प्रतिदिनं चौर्यं करोति, राजा तं गृहीत्वा हनिष्यति।” “राजा धनं गृहीत्वा हनिष्यति; अतः स्वहिताय गुप्तं तं वयं हन्याम्।” एवम् निश्चित्य, रात्रौ तं सुप्तं रज्जुभिः बन्धित्वा, हत्वा धनं गृहीत्वा अन्यत्र गता। ग्रीवायां फन्दं स्थापयित्वा, तं मारयितुं प्रारभन्त। शीघ्रं कृत्वापि, स न मृगयितः, ताः सन्त्रस्ताः। तस्य मुखे ज्वलितकोष्ठकानि समर्प्य, ज्वालात्यन्तदुःखेन सः मृगयितः। ताः प्रमत्ताः स्त्रियः तस्य देहं गर्ते निक्षिप्य, रहस्यं न ज्ञातम्। लोकैः पृष्टाः, ताः उक्तवत्यः—“सः दूरं गतः, अस्माकं प्रियः; धनलोभेन वर्षे पुनः आगमिष्यति।” बुद्धिमान् कदापि दुष्टस्त्रिषु विश्वासं न कुर्यात्; यो मूढः तासां विश्वसति, दुःखैः अभिभूतः। कामिनीवचनानि अमृतवत्, सुखवर्धकानि, तु हृदयं तासां तीक्ष्णं शूलवत्—कः पुरुषः तासां प्रियः? धनं गृहीत्वा, ताः बहुपतिभिः वेश्याः निर्गता; धुन्धुकारी महान् प्रेतः अभवत्, पापकर्मपीडितः। वायुरूपं धारयन्, दशदिशि सततं धावन्, शीतोष्णपीडितः, अनन्नः, तृषितः। सर्वत्र आश्रयं न लब्ध्वा, पुनः पुनः “हाय भाग्य!” इति विलपन्। कालेन गोकर्णः तस्य मृत्युः लोकात् ज्ञातवान्। तं दीनं ज्ञात्वा, गोकर्णः गया-श्राद्धं विधिवत् कृतवान्; यत्र यत्र तीर्थं यातः, तत्र तत्र श्राद्धं कृतवान्। एवं भ्रमन्, गोकर्णः स्वनगरम् प्रत्यागतः; रात्रौ गृहप्राङ्गणे शयनाय आगतः, अन्यैः न ज्ञातः। तत्र गोकर्णं शयानम् ज्ञात्वा, धुन्धुकारी रात्रौ तस्मै भयंकररूपं दर्शयन् प्रकटितः। सः क्रमशः मेषः, गजः, महिषः, इन्द्रः, अग्निः, पुनः मानवः अभवत्—एकैकं रूपं केवलं एकवारम्। एतद्विलोक्य, गोकर्णः स्थिरः, निश्चित्य, दुःखितः इति ज्ञात्वा, तं प्रष्टवान्। गोकर्णः प्राह—“रात्रौ कः त्वं भयंकरः? कुतः एतादृशं प्राप्तः? प्रेतः, पिशाचः, राक्षसः वा? वद।” सूतः प्राह—एवं पृष्टः, सः पुनः पुनः उच्चैः रुदन्, वाचं न शशाक, केवलं चेतनाविन्यासं कृतवान्। ततः गोकर्णः जलं हस्ते गृहीत्वा तं उद्धृतवान्; तेन कर्मणा पापात्मा मुक्तः, वदितुं आरभत। प्रेतः प्राह—“अहं तव भ्राता धुन्धुकारी नाम्ना; स्वदोषेण मानुषजन्म नष्टः। मम पापकर्मणां गणना नास्ति, अज्ञानमहत्या रूपितम्। लोकान् हिंसितवान्, स्त्रीभिः दुःखेन हतः। अतः प्रेतः अभवम्, दुःखितः स्थिता; वायुवत् जीवामि, भाग्यानुसारं फलम् लभे।” “सखे, करुणासमुद्र, भ्राता, शीघ्रं मोचय माम्!” इत्युक्त्वा, गोकर्णः तं प्रत्युवाच। गोकर्णः प्राह—“तव कृते गया-श्राद्धं विधिवत् कृतवान्। किं तव मोक्षः न प्राप्तः? अद्भुतम् एतत्। यदि गया-श्राद्धेन मोक्षः न लभ्यते, अन्यः उपायः नास्ति। किं तव कृते करवाणी? यथार्थं विस्तरात् वद।