इन्द्रस्यापि न सुखं, न च सार्वभौमस्य—विरक्तमुन्यः एकान्तवासिनः एव सुखं अनुभवति। पुत्राद्याभिमानरूपां मोहजां मूढतां त्यक्त्वा, यः नरकपथाय नयति, तां विहाय, सर्वं परित्यज्य, शरीरं पतिष्यति—ततः वनं गन्तव्यम्। एतानि वचांसि श्रुत्वा, तस्य पिता, प्रव्रजितुम् इच्छन्, पुत्रं प्राह—"वत्स, वनवासे किमाचरणीयम्, विस्तरेण वद।" स तु पिता, स्नेहपाशेन तमसि बद्धः, स्वकर्मदोषेण पतितः, कृपासिन्धुं पुत्रं प्रार्थयामास—"अहं पङ्गुः, छलयुक्तः, पतितः; त्वं कृपासिन्धुः, मां उद्धर।" पुत्रः पुनरुवाच—"अस्थिमांसशोणितमयं देहम् अनासक्त्या परित्यज्य, पत्नीपुत्रादिषु ममत्वं सदा त्यज। संसारोऽयं क्षणभङ्गुरः, नित्यं नश्वरः; तस्मात् वैराग्यभक्तिसुखी भव। सततम् आचर धर्मं, लौकिककर्माणि त्यज; साधुसङ्गं कुरु, कामत्रिष्णां परित्यज। परदोषगुणचिन्तनं शीघ्रं त्यक्त्वा, सेवाकथामृतपानं कुरु।" एवं पुत्रवाक्यप्रेरितः स पिता, षष्टिवर्षे दृढनिश्चयः गृहं परित्यज्य, वनं जगाम। तत्र प्रतिदिनं हरिसेवायां संलग्नः, दशमस्कन्धपारायणेन श्रीकृष्णं प्राप। स देवगृहे, विश्वकर्मणा निर्मिते, त्रैलोक्यश्रियः निवासे, इन्द्रभवने, सर्वसमृद्धिसहितः, देवोद्यानसौभाग्ययुक्तः, निवसन् आसीत्। स च ज्ञानधनजातिसम्पन्नः, मानदर्परहितः आसीत्। पिता दिवं गतः सति, तस्य माता, पुत्रेण घोरतया ताडिता—"क्व धनं निहितम्? न वदसि चेत्, दण्डेन त्वां हनिष्यामि!" इति। सा माता, भयभीता, पुत्रस्नेहेन क्लेशिता, रात्रौ कूपे पतित्वा प्राणान् त्यक्तवती। तदा योगनिष्ठः गोकर्णः तीर्थयात्रायां प्रस्थितः; तस्य न दुःखं, न सुखं, न शत्रवः, न मित्राणि। धुन्धुकारी तु गृहे स्थित्वा, पञ्च विप्रतिष्ठिताभिः परिवृतः, अतिदारुणकर्माणि कृत्वा, तासां भरणपोषणमोहितचित्तः आसीत्। कदाचित् ताः वेश्याः भूषणलुब्धाः सन्, स कामान्धः मृत्युम् अपि विस्मृत्य, तदर्थं बहिर्गृहं गतः। स सर्वतः धनं सञ्चित्य, गृहं प्रत्यागत्य, ताभ्यः सु-वस्त्राभरणादिकं दत्तवान्। ताः स्त्रियः, तस्य धनसञ्चयं दृष्ट्वा, रात्रौ समं चिन्तयामासुः—"एषः प्रतिदिनं चौर्यं करोति, राजा तम् अवश्यं गृह्णीयात्।" "राजा धनं गृहीत्वा तम् हन्ति; तस्मात् अस्माकं हिताय, वयं स्वयमेव तम् गूढं हन्याम।" एवं निश्चित्य, रज्जुभिः तम् निद्रायाम् बद्ध्वा, हत्वा, धनं गृहीत्वा, अन्यत्र जग्मुः। ग्रीवायां पाशं स्थाप्य, तं हन्तुं प्रचक्रमुः; शीघ्रं कृत्वापि, स न मृतः, ताः च व्याकुलाः। तस्य मुखे ज्वलनाङ्गारान् निक्षिप्य, तीव्रदाहक्लेशेन पिडितः, स प्राणान् त्यक्तवान्। ताः प्रमत्ताः स्त्रियः तस्य शरीरं गूढं विवरे निक्षिप्य, तस्य रहस्यं न कस्यापि ज्ञातम्। पृष्टाः सतीः, "स दूरं गतः, अस्माकं प्रियः; धनलोभेन अस्मिन वर्षे प्रत्यागच्छति," इति लोकाय प्राहुः। दुष्टासु स्त्रीषु कदापि न विश्वासनीयम्; यः मूढः तासु विश्वसं स्थापयति, स दुःखैः पीड्यते। कामिनीनां वचनानि अमृतोपमा, सुखवर्धिनी; तु हृदयानि तासां तीक्ष्णतराणि—कः पुरुषः ताभ्यः प्रियतमो? ताः पतिसंख्याताः धनं गृहीत्वा, यत्रकुत्रापि गच्छन्त्यः, धुन्धुकारी तु पापकर्मणां फलात्, महाभूतः अभवत्। स वातवेगेन सर्वदिक् सदा धावन्, शीतोष्णक्लेशपीडितः, अनाहारः, तृषार्तः अभवत्। स कुतोऽपि आश्रयं न लब्ध्वा, "हा भाग्य!" इति पुनः पुनः क्रोशन्, किञ्चित्कालानन्तरं, गोकर्णः तस्य मृत्युवृत्तान्तं लोकात् ज्ञातवान्। स तम् अनाथं विज्ञाय, गया-श्राद्धं तस्य चकार; यत्र यत्र तीर्थं गतः, तत्र तत्र श्राद्धं कृतवान्। एवं भ्रमन्, गोकर्णः स्वपुरं प्रत्यागच्छत्; रात्रौ, गृहारामे, अन्यैः अगोप्यम्, शयनाय उपविश्य। तत्र, गोकर्णं सुप्तं विज्ञाय, धुन्धुकारी निशायां तं बान्धवं भयङ्कररूपेण प्रादर्शयत्। स क्रमशः मेषः, गजः, महिषः, इन्द्रः, अग्निः, पुनः मानवः अभवत्—एकैकं रूपं केवलं एकवारम्। एतत् विपर्ययं दृष्ट्वा, गोकर्णः स्थिरचित्तः, तं दुःस्थितिम् अवगम्य, तस्मै प्रोवाच। "कः त्वं, रात्रौ घोररूपः? कुतः एषा दशा ते? भूतः, प्रेतः, राक्षसः वा? वद।" इति। सुतः उवाच—एवं पृष्टः, स पुनः पुनः उच्चैः रोदितुम् आरब्धवान्, वाक्यं वक्तुं न शशाक, केवलं चेष्टाभिः चैतन्यम् दर्शयामास। ततः गोकर्णः, हस्ते जलं गृहीत्वा, तं उत्तोल्य, तेनैव कर्मणा, स पापात्मा मुक्तः, भाषितुम् आरब्धवान्। प्रेतः उवाच—"अहं तव भ्राता धुन्धुकारी नाम, स्वदोषेण मानुषजन्म नष्टम्। मम कर्मणां गणना नास्ति, महामूढत्वेन रूपान्तरितः, लोकान् हिंसितवान्, स्त्रीभिः दुःखेन हतः। अतः अहं प्रेतः अभूवम्, दुःखदशां प्राप्य, वायुभोजनः, यथायोग्यं कर्मफलम् उपभुञ्जानः।" "सखे, कृपासिन्धो, भ्राते, शीघ्रं मां मोचय!" इति श्रुत्वा, गोकर्णः तम् उवाच—"भवतः कृते गया-श्राद्धं सम्यक् कृतम्; कथं त्वं न मुक्तः? एतत् अद्भुतम्।