कः स्थाने वत्स्यामि, कुत्र गच्छेयम्, केन दुःखं मम निवार्यते? दुःखमग्नोऽहं, जीवितमपि त्यजामि—हा, कष्टमिदं मम दीनजीवनम्! इत्येवं विलपन्तं पितरं गोकर्णः प्राज्ञः समीपमुपेत्य तं वैराग्यमार्गे नियोजयामास। स उवाच—दृश्यजगत् मिथ्या, दुःखमयं, मोहजन्यं च; कोऽस्य पुत्रः, को वित्तं, का वा स्नेहज्वलनशक्ति: सततम् अस्ति? न हि इन्द्रस्यापि न च चक्रवर्तिनोऽपि सुखं लभ्यते; केवलं वैराग्ययुक्तस्य मुनेश्चैकान्तवासिनः एव सुखं विद्यते। अतः पुत्रस्नेहरूपां मूढतां त्यज; मोहात् नरकपथः जायते। शरीरमिदं परित्यज्य, सर्वं विहाय, अरण्यं गच्छ। एवं श्रुत्वा तस्य वचनानि, स पिताऽरण्यगमनाय उद्युक्तः सुतं पप्रच्छ—"वत्स, अरण्ये किमाचरितव्यं विस्तार्य कथय।" सः स्वमात्मानं स्नेहपाशेन तमसि बद्धमिव, पापकर्मणा पतितं, कृपासिन्धोः चरणौ शरणं जगाम—"त्वं मां उद्धर।" तदा गोकर्णः उवाच—"अस्थिमांसशोणितमयमिदं देहम् असारं त्यज; भार्यापुत्रादिषु ममकारं सदा परित्यज; संसारः क्षणभङ्गुरः, नश्वरः—वैराग्यभक्तिरसास्वादने रमस्व।" सततम् एव सत्सङ्गतिरेव धर्मः, लौकिककर्माणि परित्यज; साधून् सेव, कामत्रिष्णां च त्यज; परदोषगुणचिन्तनं शीघ्रं मुञ्च, सेवाकथारसपानमेव कर्तव्यम्। एवं स पिताऽपि पुत्रवचनेन प्रेरितः, षष्टिवर्षे गृहमुत्सृज्य, दृढनिश्चयेन वनं गतः। प्रतिदिनं हरिसेवानिरतः, दशमस्कन्धपारायणेन श्रीकृष्णं प्राप। स इन्द्रनगर्यां, त्रिलोक्यैश्वर्यनिवासे, विश्वकर्मणा निर्मिते दिव्ये भवनस्मिन्, सर्वसमृद्धिसहितः देवोद्यानशोभायाम् अधिवसत्। स ज्ञानवित्तजातिसम्पन्नः, अहङ्कारमदरहितश्चासीत्। पितरि दिवं गते, माता तेन भीषयिता—"कुतः वित्तं, न चेद् वदसि, दण्डेन हनिष्यामि!" तस्य वचनेन भीता, पुत्रदुःखात् रात्रौ कूपे पतित्वा प्राणान् त्यक्तवती। गोकर्णः योगनिष्ठः तीर्थयात्रायाम् निर्यातः; तस्य न दुःखं न च सुखम्, न रिपुर्न मित्रम्। धुन्धुकारी तु गृहे स्थित्वा, पञ्चाभिः वेश्याभिः परिवृतः, अतीव क्रूरकर्मा, तासां भरणपोषणमोहितचित्तः। कदाचित् ताः वेश्याः भूषणलोलुपाः सन्, स कामान्धः मृत्युमपि विस्मृत्य, धनाय बहिर्गृहं गतः। ततः कुतश्चित् सम्पाद्य, वस्त्राभरणादिकं ताभ्यः दत्तवान्। ताः रात्रौ समालोक्य, "एषः प्रतिदिनं चौर्यं करोति; राजा तं गृहीत्वा निहन्यादिति।" "धनलाभाय, राज्ञा स निहन्यते; अस्मदर्थे, किमर्थं न तं रहसि हन्याम?" इति निश्चित्य, रज्जुभिः तं निद्रामग्नं बद्ध्वा, हत्वा, धनं गृहीत्वा अन्यत्र गताः। तस्य ग्रीवायाम् आपानं बद्ध्वा हन्तुं प्रयत्नं कृतवन्त्यः, स तु न म्रियते स्म, ताः च भ्रान्ताः। ततो वह्निशिखापूरितं मुखे क्षिप्त्वा, तीव्रदाहक्लेशेन स प्राणान् त्यक्तवान्। ताः प्रमत्ताः स्त्रियः तस्य शरीरं विवरे निक्षिप्य, रहस्यं न कस्यापि ज्ञातम्। लोगैः पृष्टाः, ताः ऊचुः—"सः दूरे गतः, अस्माकं प्रियः; धनलोभेन अस्मिन्वर्षे प्रत्यागमिष्यति।" बुद्धिमान् कश्चन कदापि पापवत्याः स्त्रियः विश्वासं न कुर्यात्; यो मूढः तासु विश्वसति, स दुःखैः पीड्यते। स्त्रीणां मदनवचनानि मधुराणि, हर्षवर्धकानि; हृदयानि तु तीक्ष्णतराणि—कः पुरुषः तासां प्रियः वस्तुतः? एवं ताः बहुपत्नीका वेश्याः, धनं गृहीत्वा, तं त्यक्त्वा यत्रकुत्रापि गताः। ततः धुन्धुकारी महाभूतः अभवत्, पापकर्मभिः पीडितः। सः वातवेगेन दशसु दिशासु सदा धावन्, शीतोष्णक्लेशपीडितः, अन्नपानवर्जितः, क्षुधितः पिपासितश्च। न क्वापि शरणं लब्ध्वा, "हा दैव" इति पुनः पुनः क्रन्दन्, कालेन गोकर्णः तस्य मृत्युवृत्तान्तं लोकात् श्रुतवान्। तं दीनं विज्ञाय, गोकर्णः गया-श्राद्धं चकार; यत्र यत्र तीर्थं गच्छति स्म, तत्र तत्र श्राद्धं कृतवान्। एवं भ्रमन्, गोकर्णः स्वनगरं प्रत्यागत्य, रात्रौ स्वगृहाङ्गणे निद्रां कर्तुं समुपविवेश; अन्यैः अगोचरः। तत्र, निशायां गोकर्णं सुप्तं दृष्ट्वा, धुन्धुकारी रौद्रतररूपेण स्वजनाय स्वमात्मानं प्रादर्शयत्। सः कदाचित् मेषः, कदाचित् गजः, कदाचित् महिषः, कदाचिदिन्द्रः, अग्निः, पुनः मानवः—एकैकं रूपं केवलं एकवारम् आस्थितवान्। एतद्विपर्ययं दृष्ट्वा, गोकर्णः स्थितचित्तः, दुःखितस्य कस्यचित् इदं रूपमिति निश्चित्य पप्रच्छ। गोकर्णः उवाच—"कोऽसि त्वं, रात्रौ भीषणरूपः? कुतः इदं दशां प्राप्तः? किं भूतः, प्रेतः, पिशाचः वा? ब्रूहि।" सुत उवाच—एवं पृष्टः, सः पुनः पुनः उन्नदन्, वाक्यं न उक्तवान्, केवलं चेष्टया चेतनां दर्शयामास। तदा गोकर्णः जलं गृहीत्वा, तं उद्धृत्य, तेनैव कर्मणा स पापात्मा मुक्तः, वक्तुं समारभत। प्रेत उवाच—"अहं तव भ्राता धुन्धुकारी नाम, स्वदोषेण मानवजन्म नष्टवान्। मम कर्मणां गणना नास्ति, महामूढतया विकृतः, लोकान् हिंसितवान्, स्त्रीभिः क्लेशेन हतः।" इत्येवं, श्रोतृणां हृदयं स्पृशन्त्या, धर्मोपदेशरञ्जितया, गोकर्णधुन्धुकारीयोः कथा प्रवहति।