शाल्वं च चेदिपक्षांश्च बलात् विजित्य स सर्वेषां समक्षं बलवान् राजा कृष्णः गरुड इव सुधां हरन् रुक्मिणीं जग्राह। तदा जनकः उवाच—श्रूयते भगवतः श्रीकृष्णस्य रुक्मिण्याः, जो भीष्मकस्य कन्या सुन्दरमुखी, राक्षसविधिना विवाहः अभूत्। तदहं श्रोतुमिच्छामि कथं भगवान् कृष्णः, अपरिमेयतेजाः, जरासन्धं शाल्वं च जित्वा तां कन्यां स्वपत्नीं कृतवान्। को हि सततममृतरससमानं, पावनं, नित्यनूतनं कृष्णकथारसपानं त्रिप्येत, अपि च वेदविदामपि? बादरायणः उवाच—विदर्भाधिपः भीष्मकः नाम महान् राजा आसीत्। तस्य पञ्च पुत्राः एकाश्च कन्या अतिशयशोभना आसीत्। ज्येष्ठः रुक्मी, ततः रुक्मरथः, रुक्मबाहुः, रुक्मकेशः, रुक्ममाली च; तेषां भगिन्याः नाम रुक्मिणी आसीत् या सती धर्मपरा च आसीत्। सा कन्या स्वगृहं आगतानां मुखात् मुकुन्दस्य रूपवीर्यगुणकीर्तीन् शुश्राव, तं च पतिं योग्यं मनसि चक्रे। श्रीकृष्णः अपि तस्या बुद्धिं, कुलशीलरूपगुणान् विज्ञाय, तां पत्नीत्वाय योग्यां मनसि निश्चितवान्। यद्यपि बन्धवः रुक्मिणीं कृष्णाय दातुमिच्छन्ति स्म, तथापि रुक्मी नाम भ्राता, यो कृष्णद्वेषी आसीत्, तं न अनुमेने, शिशुपालं पतिं चिन्तयामास। एतत् ज्ञात्वा सा विदर्भकन्या, कृष्णविरोधेन दुःखिता, विचिन्त्य, विश्वस्तं ब्राह्मणं शीघ्रं कृष्णाय प्रेषयामास। स ब्राह्मणः द्वारकां गत्वा, द्वारपालैः प्रवेशितः, स्वर्णसिंहासने स्थितं परमात्मानं ददर्श। भक्तवत्सलः भगवान् तम् दृष्ट्वा, स्वासनात् उत्थाय, तम् उपवेश्य, स्वयम् इव देवाः स्वात्मानं पूजयन्ति, तद्वत् सन्मानमकरोत्। तस्य भोजनविरामयोः पश्चात्, कृष्णः, धर्मनिष्ठब्राह्मणस्य चरणौ सपाणिना स्पृष्ट्वा, सानुरागं पप्रच्छ। "कच्चिद् ब्रह्मन्, पितृपितामहैः पूज्यमानः धर्मः त्वयि क्लेशरहितः प्रवर्तते? कच्चित् चित्तं सन्तुष्टं वा? ये ब्राह्मणाः स्वधर्मे स्थिताः, यदृच्छालाभसन्तुष्टाः, ते सर्वकामदाः भवन्ति। स्वर्गपतिरपि यदि असन्तुष्टः, संसारं पुनः पुनः भ्रमति; सन्तुष्टः तु किञ्चन नापि सन्, सर्वक्लेशरहितः सुखेन निद्रां लभते। ये ब्राह्मणाः यदृच्छालाभसन्तुष्टाः, शीलसम्पन्नाः, सर्वभूतसुहृदः, नम्राः, प्रशान्ताः, तान् एकवारं शिरसा वन्दे। कच्चित् सर्वं कुशलं? राजा येन प्रजाः सुखेन रक्ष्यन्ते, स मम प्रियः। त्वं यदिह स्वेच्छया क्लेशान् अतिक्रम्य आगतः, तद् आख्याहि, विशेषतः यदि किञ्चिद् रहस्यमस्ति—किं मया कर्तव्यमिति?" एवं भगवता विनयेन पृष्टः ब्राह्मणः तस्मै सर्वं निवेदयामास। रुक्मिण्याः सन्देशः—"विश्वमोहिन्, तव गुणश्रवणमात्रेण दुःखहरिणा, मम मनः निर्लज्जं श्रोतृमार्गेण त्वयि प्रविष्टम्। तव रूपदर्शनात्, यत् सर्वकामधुग्, मम चित्तं हृतम्। त्वद्वंशशीलरूपविद्यावयोवित्तयशः समानेषु त्वमेव तुल्यः, त्वं सर्वलोकमनोहरः, त्वां कः कुलीनः प्राज्ञा कन्या न वृष्येत पतिं कर्तुम्? तस्मात् त्वमेव मया वृतः, मां पत्नीत्वाय गृहाण; मा चेदिपतिः सिंहार्हं बलिं शृगाल इव स्पृशतु। यदि भगवान् गदाग्रजः मम दानयज्ञव्रतहवनदेवब्राह्मणगुरुपूजनादिभिः तुष्टः, स एव मम हस्तं गृह्णातु, न तु दमघोषसुतः वा अन्यः कश्चन। श्वः त्वं यदि विदर्भं विवाहाय आगमिष्यसि, तदा चेदिमगधबलान् जित्वा, राक्षसविधिना मां बलात् जयस्व। यदि त्वं चिन्तयसि—कथं अहं अन्तःपुरगोप्यमानां कन्यां गृह्णीयामिति, तर्हि उपायमवधारय—पूर्वदिने पार्वत्यै पूजार्थं बहिर्गच्छन्त्याः अवसरः स्यात्। येषां पादरजः शिवोऽपि स्वान्धकारनाशाय स्पृणोति, तव प्रसादं न लभे, तर्हि जन्मशतैः व्रतानुपवासनिःशेषितायाः मम प्राणत्यागः भवतु।" ब्राह्मणः उवाच—"एवं गुप्तसन्देशाः यदुवंशकन्यया मया आनयिताः; कर्तव्यं विचिन्त्य, ततः कुरु।" शुक उवाच—विदर्भकन्यायाः सन्देशं श्रुत्वा, यादवसुतः ब्राह्मणं हस्तेन गृहीत्वा, स्मितपूर्वकं वचः प्रोवाच। भगवान् उवाच—"अहं अपि निशासु निद्रां न लभे, मनः तस्यां लीनम्; जानामि च रुक्मिण्याः विवाहः मया सह भ्रात्रा विरोधेन विघटितः। तां राजसभायां युद्धेन आनीष्यामि, या मयि अनन्या, अगुणदोषरहितार्चिः इव।" शुकः पुनरुवाच—शुभे विवाहकाले ज्ञाते, माधुसूदनः सारथिं दारुकं प्राह—"क्व चित्तं योजय।" दारुकः शैब्यसुग्रीवमेघपुष्पबलाहकनामभिः अश्वैः युक्तं रथं आनयामास, सविनयं तिष्ठन्। सौरिः तस्मिन् रथे ब्राह्मणं स्थापयित्वा, शीघ्रगैः अश्वैः आनर्तात् विदर्भं एकरात्रे प्राप्तवान्। कुंडिनराजा पुत्रस्नेहवशात् रुक्मिण्याः शिशुपालाय विवाहाय महोत्सवं चक्रे। पुरी सम्यग् मृष्टसिक्ताभूत्, राजमार्गचत्वरकूचानि पताकाध्वजतोरणैः शोभितानि। तत्र पुरुषाः स्त्रियश्च शुक्लाम्बरधारिणः, हारपुष्पाभरणभूषिताः, सुगन्धितगृहाणि, अगुरुधूपगन्धयुक्तानि आसन्। राजा पितृदेवताब्राह्मणान् विधिवत् पूजयित्वा, भोजनं दत्त्वा, शुभमन्त्रान् श्रोतुं चकार। कन्या स्नात्वा, शुभवस्त्राभरणभूषिता, मङ्गलविधये सज्जिता आसीत्। श्रेष्ठब्राह्मणाः समवेत्य, सामऋग्यजुःमन्त्रैः, कन्यायाः रक्षार्थं जपन्; अथर्ववेदविदा मुख्येन होत्रा ग्रहशान्तये हविर्यज्यते स्म।