मगधराजा तु बलरामकेशवौ दग्धौ इति मोहात् निश्चित्य, स्वेन महता सेनायुतः पुनः स्वनगरं मगधं प्रत्यपद्यत। तस्मिन्नेव काले, ब्रह्मणा प्रेरितः आनर्तराजा श्रीरैवत इति ख्यातः, स्वकन्यां रैवतीं बलदेवाय पूर्वं निश्चित्वा प्रददौ। गोविन्दः श्रीभगवानपि भीष्मकतनयां वैदर्भीं, श्रीमातृकां, स्वयमेव स्वयंबरसमये, कुरुश्रेष्ठ, परिणयमकरोत्। स च सर्वेषां जनानां पुरतः, शाल्वचेद्यसखीन् नृपतीन् बलात् विजित्य, तां कन्यां गरुड इव सुधां हरन् प्रागृह्णात्। राजा उवाच—शुश्रुम हि भगवान् भीष्मकसुता रूपिणीं रुक्मिणीं राक्षसविधिना विवाहमकरोत्। भगवन्, श्रुतुमिच्छामि कथं तं कृष्णः, अनन्तवीर्यः, जरासन्धशाल्वादीन् जित्वा, तां कन्यां स्वपत्नीं चकार। को वा तव कथासुधायाः कृष्णस्य, या मधुरमधुरा, पावनी, नित्यनूतना, पुनः पुनः श्रुतापि, तृप्तिं प्राप्नुयात्, विप्रश्रेष्ठ? श्रीबादरायण उवाच—विदर्भाधिपः भीष्मकनामा महाबलः राजा आसीत्, तस्य पञ्च पुत्राः कन्या च एकैवातिरम्या जाताऽभूत्। ज्येष्ठोऽस्य रुक्मी, ततः रुक्मरथः, ततो रुक्मबाहुः, रुक्मकेशः, रुक्ममाली च; तेषां धर्मिष्ठा भगिनी रुक्मिणी नाम। सा च स्वगृहागतैः जनैः मुकुन्दस्य रूपवीर्यगुणयशः श्रुत्वा, तम् एव योग्यं वरं मनसा चिन्तयामास। कृष्णोऽपि तस्याः बुद्धिं, शीलं, सौन्दर्यं, गुणांश्च विज्ञाय, तां स्वपत्नीं कर्तुम् अन्तःकरणे निश्चितवान्। यद्यपि बन्धवः कृष्णाय तां कन्यां दातुम् इच्छन्ति स्म, तथापि तस्य भ्राता रुक्मी, कृष्णद्वेषी, तद्विवाहं नानुमेने, शिशुपालमिव वरं चिन्तयामास। एतद्विज्ञाय सा विदर्भसुता कृष्णद्विषण्णा, विचिन्त्य शीघ्रं विश्वस्तं ब्राह्मणं कृष्णस्य समीपं प्रेषयामास। स ब्राह्मणस्तु द्वारकां प्राप्तः, द्वारपालैः प्रावेशितः, श्रीभगवन्तं स्वर्णसिंहासने स्थितं ददर्श। भक्तवत्सलः प्रभुः तं ब्राह्मणं दृष्ट्वा स्वातः स्थानात् उत्थाय, तं आसनं स्थाप्य, स्वयमेव यथाऽतिथिं पूजयामास। तस्मिन् भुक्तवन्तं विश्रान्ते च, धर्मसंश्रयः कृष्णः समीपमुपेत्य, पादौ स्वहस्तेन स्पृशन्, सस्नेहमपृच्छत्— “ब्राह्मणश्रेष्ठ, किं ते धर्मः पितृपैत्रिकः अविघ्नेन प्रवर्तते? चित्तं च सदा तुष्टमस्ति वा? यदा ब्राह्मणः यथालाभेन संतुष्टः स्वधर्मे स्थितः, स एव सर्वकामधुक् भवति। स्वर्गपतिरपि यदि असंतुष्टः, संसारमेतं पुनः पुनः भ्रमति; संतुष्टस्तु, निःस्वोऽपि, दुःखरहितः स्वपिति। ये ब्राह्मणाः यथालाभेन संतुष्टाः, साधवः, सर्वभूतहिताः, नम्राः, शान्ताश्च, तान् एकवारं शिरसा नमामि। ब्रह्मन्, किं सर्वं कुशलं? राजा यस्य प्रजाः सुखेन तिष्ठन्ति, स मे प्रियः। त्वं हि स्वेच्छया बहून् क्लेशान् अतिक्रम्यात्रागतः; तस्मात् यत् किमपि रहस्यं, विशेषतः वक्तव्यमस्ति चेत्, तत् सर्वं वद; किं ते कर्तव्यमिति।” एवं भगवता लीला विग्रहधारिणा ससम्मानं पृष्टः, ब्राह्मणः तस्मै सर्वं निवेदयामास। तत्र रुक्मिणी उवाच—“जगतः शोभन, तव गुणश्रवणमात्रेण दुःखहारेण, मम मनः निर्लज्जं श्रोत्रमार्गेण त्वयि प्रविष्टम्, अच्युत; तव रूपं च, सर्वदृष्टसाधनं, दृष्ट्वा हृतचित्ता स्मि। हे मुकुन्द, का वा कुलीनाऽपि कन्या, बुद्धिमती, त्वां न वरेत—यः स्वसमो वंशे, शौचे, रूपे, विद्याम्, वयः, धन, यशसि च; सर्वजनमानसहारी, नरसिंह? तस्मात् भगवन्, त्वमेव मया वरितः; मां पत्नीत्वेन गृहाण; अहं हि त्वयि आत्मानं न्यवेदयम्। मा चेदिराजः सिंहस्य हविर्भागं शृगाल इव स्पृशतु, पद्मनेत्र! यदि भगवन् सर्वेश्वरः गदाग्रजः दत्तदानयज्ञव्रतोपासितदेवद्विजवृद्धपूजनादिभिः मया तुष्टः, स मे हस्तं गृह्णातु, न तु दमघोषपुत्रादयः। श्वः, अजय्य, यदा विदर्भं विवाहाय आगमिष्यसि, तदा छन्नः स्वसेनापतिभिः परिवृतः, चेदिमगधबलान् विजित्य, मां वीर्यशुल्कां राक्षसरीत्या हर। यदि त्वं चिन्तयसि—कथं अहं अन्तःपुरस्था, बन्धुभिः रक्ष्यमाणा, त्वया हर्तुं शक्या? तर्हि उपायमपि वक्ष्यामि—पूर्वाह्ने कुलदेव्याः पूजार्थं नूतनवधूः बहिर्गच्छति गिरिजां पूजयितुम्। या पादरजः महात्मानः स्नातुमिच्छन्ति, यथा उमापतिः अपि स्वान्धकारनाशाय, तव तस्याः कृपां यदि न लभे, तर्हि शतजन्मसु व्रतशुष्कदेहा जीवितं त्यजामि।“ ब्राह्मणः पुनः उवाच—“एवं यदुकुलकन्यकायाः गूढं सन्देशं मया नीतम्। यथोचितं चिन्त्य, ततः कुरु।” शुक उवाच—विदर्भसुतेः संदेशं श्रुत्वा, यदुनन्दनः ब्राह्मणं हस्ते गृह्य, सस्मितं वचनमुवाच। भगवाँस्तु—“अहं अपि तस्या मनसि रात्रौ न निद्रां लभे; जानामि रुक्मिण्याः मम विवाहं भ्राता रुक्मी द्वेषात् नानुमेने। अहं तां राजसभायाम् अन्यान् नृपतीन् जेत्वा, स्वपत्नीं करिष्यामि, या मयि प्रीता, होमशिखेव निष्कलुषा।” शुकदेवः पुनरुवाच—रुक्मिण्याः विवाहस्य शुभमुहूर्तं ज्ञात्वा, माधुसूदनः सारथिम् आदिष्टवान्—“दारुक, शीघ्रं रथं योजय।” स च सारथिः शैव्यसुग्रीवमेघपुष्पबलाहकनामभिः अश्वैः युक्तं रथं समानीय, ससंज्ञं समर्पयामास। तत्र शौरिः रथमारोह्य, ब्राह्मणं तत्र स्थाप्य, शीघ्रगैः अश्वैः आनर्तात् एकरात्रेण विदर्भं प्राप। कुंडिनराजा तु पुत्रे स्नेहात्, कन्यां शिशुपालाय दातुम् विवाहमंडपस्य सर्वं समारम्भं चकार। नगरं सम्यक् समार्जितं, अपि च मार्गरथ्याचत्वराणि पताकाध्वजतोरणैः शोभितानि। तत्र पुरुषा स्त्रियश्च विमलवस्त्रधराः, पुष्पमाल्याभरणोपेता, सुरभ्यगुरुधूपितगृहाः, सर्वत्र विचित्रसौन्दर्ये समलंकृताः, समवस्थिताः।