धुन्धुकारीस्य दारुणं पितरं, सर्वस्वविहीनं, दुःखितं विलपन्तं दृष्ट्वा, सः उच्चैः रुदन् इदं अब्रवीत्—“यः पुत्रः दुःखं जनयति, तादृशः पापात्मा हन्तव्यः।” तदनन्तरं सः विषण्णः पुनः विलपयन् अब्रवीत्—“क्व स्थास्यामि, क्व गमिष्यामि, कः मे दुःखं हरेत्? एतादृशे दुःखे जीवनं त्यक्ष्यामि—हा, किम् भाग्यहीनः अहम्।” तस्मिन्नेव काले, गोकरणः बुद्धिमान् पितरं समीपमागत्य, वैराग्यमार्गं दर्शयन् उपदिश्य अब्रवीत्—“इयं संसारवृत्तिः असाररूपा, दुःखमयी, मोहिनी च। कस्य पुत्रः, कस्य वित्तं, कस्य स्नेहः सततं दहति? न इन्द्रस्य, न च सार्वभौमस्य सुखं अस्ति; सुखं केवलं तस्य विरक्तस्य योगिनः, यः एकाकी वसति। पुत्रे मोहात्मिका अज्ञानं त्यज; मोहेन नरकमार्गः आगच्छति। कालेन शरीरं पतिष्यति, सर्वं परित्यज्य वनं गच्छ।” पितरः गोकरणस्य वचनं श्रुत्वा, वनगमनाय इच्छुः, विनयेन अभ्यधात्—“वत्स, वनवासे किम् कर्तव्यम्, विस्तारतः कथय।” सः पुनः दुःखसागरमग्नः, मोहपाशेन गाढं बद्धः, स्वकर्मदोषात् पतितः, करुणामयमात्मानं गोकरणं सम्बोधयन् अब्रवीत्—“अहं अस्थिमांसशोणितमयमिदं शरीरं त्यज; पत्नीपुत्रादिषु ममत्वं सदा परित्यज; इदं जगत् क्षणभङ्गुरं विनश्वरूपं पश्य; वैराग्यभक्तिसुखी भव।” सः पुनः उपदिश्य अब्रवीत्—“सदा सत्पथं धर्मं आचर; लोकधर्मं परित्यज; साधुसङ्गं सेव; कामक्रोधादीन् त्यज; परदोषगुणचिन्तनं शीघ्रं परित्यज; सेवाकथामृतं गाढं पिब।” एवं पुत्रवचनप्रेरितः सः पिता, षष्टिवर्षे दृढनिश्चयेन गृहं त्यक्त्वा, वनं गत्वा, प्रतिदिनं हरिसेवायाम् संलग्नः, दशमस्कन्धपारायणेन श्रीकृष्णं प्राप्तवान्। सः दिव्यनगर्यां, देववाटिकासम्पन्नायां, विश्वकर्मणा निर्मिते इन्द्रप्रासादे, त्रैलोक्यश्रीनिकेतने, सर्वसमृद्ध्या सह निवसति स्म। सः ज्ञानधनकुलसम्पन्नः, गर्वमदवर्जितः आसीत्। पितरं दिवं गतं दृष्ट्वा, धुन्धुकारी तं मातरं क्रूरतया ताडयन् अब्रवीत्—“वित्तं कुत्र स्थितं, वद; न चेत्तव, दण्डेन हनिष्यामि।” मातुः पुत्रस्नेहदुःखेन, भयभीता सा रात्रौ कूपे पतित्वा प्राणान् त्यक्तवती। ततः गोकरणः योगनिष्ठः तीर्थयात्रायाम् प्रवृत्तः; तस्य न दुःखं, न सुखं, न शत्रवः, न मित्राणि। धुन्धुकारी गृह एव, पञ्च वेश्याभिः परिवृतः, अतिवैद्यम् कर्म कुर्वन्, तासां भरणे मोहितचित्तः आसीत्। एकदा ताः वेश्याः, भूषणाभिलाषिण्यः, धुन्धुकारी कामान्धः मृत्युम् विस्मृत्य, गृहतः निर्गत्य तासां कृते भूषणानि आनयितुम् गतः। तः विविधद्रव्याणि संगृह्य, गृहं आगत्य, तासां वस्त्राणि, भूषणानि, विविधानि ददौ। बहुं धनं दृष्ट्वा, ताः रात्रौ उक्तवत्यः—“सः प्रतिदिनं चौर्यं करोति; राजा तं गृहीत्वा हनिष्यति।” “राजा धनं गृहीत्वा तं निहनिष्यति; अतः, अस्माकं हिताय, गुप्तं तं हनिष्यामः।” एवं निश्चित्य, ताः रज्जुभिः तं निद्रायां बद्ध्वा, हत्वा, धनं गृहीत्वा, अन्यत्र गता। तस्य ग्रीवायां फन्दं स्थापयित्वा, हन्तुम् आरब्धाः; त्वरया अपि सः न मृतः, ताः चिन्तिताः। ततः ताः ज्वलितकोष्ठान् तस्य मुखे क्षिप्तवत्यः; तीव्रशिखाज्वलनदुःखेन सः म्रियते स्म। ताः प्रमत्ताः वेश्याः तस्य शरीरं गह्वरे त्यक्त्वा, गुप्तं कृतवत्यः; कोऽपि तद् रहस्यं न जानाति। जनैः पृष्टाः ताः उक्तवत्यः—“सः दूरं गतः, अस्माकं प्रियः; धनलोभेन अस्मिन वर्षे आगमिष्यति।” कदापि बुद्धिमान् नरः दुर्जनासु स्त्रीषु विश्वासं न कुर्यात्; मूर्खः तासु आश्रितः दुःखैः अभिभूतः भवति। कामिन्याः वचनानि मधुराणि, सुखवर्धकानि; तासां हृदयम् तीक्ष्णरूपं कटारवत्—कः पुरुषः तासां प्रियः? धनं गृहीत्वा, ताः बहुपतिभिः युक्ताः, निर्गत्य, धुन्धुकारी महापिशाचः अभवत्, पापकर्मदुःखेन पीडितः। सः वातरूपं धारणं कृत्वा, दश दिशासु सततं धावन्, शीतोष्णादिभिः पीडितः, अनाहारः, तृषितः अभवत्। क्वचित् अपि आश्रयः न लभ्यते; पुनः पुनः “हा, दैवम्!” इति क्रन्दन्। कालेन गोकरणः तस्य मृत्युः लोकात् ज्ञातवान्। तं अनाथं विज्ञाय, गोकरणः गयायां तस्य श्राद्धं कृतवान्; यत्र यत्र तीर्थं गतः, तत्र तत्र श्राद्धं कृतवान्। एवं विचरन्, गोकरणः स्वनगरं प्रत्यागच्छत्; रात्रौ, अन्यैः अज्ञातः, स्वगृहस्य प्राङ्गणे शयनं कृतवान्। तत्र, गोकरणं शयानं दृष्ट्वा, धुन्धुकारी रात्रौ कुटुम्बिनं भीषणरूपं दर्शयन् प्रकटितवान्। सः क्रमशः मेषः, गजः, महिषः, इन्द्रः, अग्निः, पुनः मानवः अभवत्—एकैकं रूपं केवलं एकवारम्। तं विपर्ययं दृष्ट्वा, गोकरणः धैर्ययुक्तः, निश्चित्य तं दुःस्थितिं विज्ञाय, तं सम्बोधितवान्। गोकरणः अब्रवीत्—“रात्रौ भीष्णः कः त्वम्? कुतः एतादृशं स्थितिं प्राप्तः? पिशाचः वा, भूतः वा, राक्षसः वा? कथय।” सूतः अब्रवीत्—एवं पृष्टः सः पुनः पुनः उच्चैः क्रन्दन्, वाचं न शक्नोति, केवलं चेतनामुद्राः दर्शयन्। ततः गोकरणः, जलं हस्ते गृह्य, तं उद्धृत्य, तेनैव कर्मणा तं पापात्मानं मुक्तं कृत्वा, वदितुं आरब्धवान्। पिशाचः अब्रवीत्—“अहं तव भ्राता धुन्धुकारी नाम, स्वदोषेण मानवजन्म नष्टवान्।