ते तु दूरं धावित्वा श्रान्ताः सन्तः प्रवर्षणं नाम गिरिं समारुह्य तत्र नित्यवर्षिणि तस्मिन्निवसन्तः किञ्चिद्विरमणं लेभिरे। तेषां पदानि तत्र न दृष्ट्वा, राजा तान् गिरौ निहितान् मन्यमानः, सर्वतः ज्वलद्भिः द्रव्यैः पर्वतं दहन् परितः अग्निं सन्ददाह। तदा तयोः यदुवीरयोः, ज्वलितात् शिखरात् शीघ्रं प्लुत्य, दशयोजनं उच्चात् शिखरात् भूमौ समुत्पत्य, शत्रुना च तस्य अनुयायिभिः अदृष्टौ, पुनः स्वपुरीं समुद्ररक्षितां प्रतिनिवृत्तवन्तौ, हे राजन्। तदा मगधराजः, बलरामकेशवौ दग्धौ इति मिथ्या मन्यन्, स्वसैन्यं विशालं संहृत्य पुनः मगधं प्रतिनिवृत्तः। तस्मिन्नेव काले, आनर्तराजः श्रीमान् रैवतः ब्रह्मणा प्रेरितः, पूर्वमुक्तं यथा, आत्मजां रैवतीं बलदेवाय दत्तवान्। भगवान् गोविन्दः अपि, वैदर्भीं भीष्मकात्मजां श्रीमातरं, स्वयमेव स्वयम्वरे परिणीतवान्, कुरुश्रेष्ठ। सर्वेषां जनानां पुरतः, शाल्वं च चेदिपक्षांश्च बलात् विजित्य, गरुड इव सुधां हरन्, ताम् उपयेमे। अथ राजा उवाच—श्रुतं हि भगवतः श्रीकृष्णस्य भीष्मककन्यां रूपवतीं रुक्मिणीं राक्षसविधिना परिणीताम्। भगवन्, श्रुतुमिच्छामि यथाऽऽदित्यवर्णः कृष्णः जरासन्धशाल्वादीन् जित्वा तां कन्यां स्वपत्नीं कृतवान्। ब्रह्मन्, कः वा तृप्तिं लभेत कृष्णकथामृतस्य श्रवणेन, या पावनी, नित्यनवीनरम्या, पुनः पुनः अपि श्रुतपूर्वेषु मधुरा इव मधु? श्रीबादरायण उवाच—विदर्भाधिपः भीष्मकनामा राजा महान् आसीत्, तस्य पञ्च पुत्राः एकैव च कन्या परमसुन्दरी आसीत्। ज्येष्ठः रुक्मी, ततो रुक्मरथः, रुक्मबाहुः, रुक्मकेशः, रुक्ममाली च, तेषां धर्मिष्ठा भगिनी रुक्मिणी आसीत्। सा तु स्वगृहं आगतानां मुखात् मुकुन्दस्य रूपवीर्यगुणयशः श्रुत्वा, तं पतिं वरमिति मनसाऽऽचिन्तयत्। कृष्णः अपि तस्याः प्रज्ञां, कुलशीलरूपगुणान् विज्ञाय, तां योग्यां भार्यां मनसि निश्चित्य स्वीकरोतुं संकल्पं कृतवान्। यद्यपि तस्याः स्वजनाः कृष्णाय कन्यां दातुमिच्छन्तः, तथापि द्वेषी भ्राता रुक्मी तद् विघ्नं कृत्वा शिशुपालमिच्छन् ताम् अन्यस्मै दातुम् उद्युक्तः। एतद् विदित्वा सा श्यामलोचना विदर्भकन्या दुःखिता सती, विचिन्त्य शीघ्रं विश्वस्तं ब्राह्मणं कृष्णाय प्रेषयामास। स ब्राह्मणः द्वारकां गत्वा, द्वारपालैः प्रवेशितः, स्वर्णमयासने विराजमानं पुरुषोत्तमं ददर्श। भक्तजननाथः सः, ब्राह्मणं दृष्ट्वा, स्वातः उत्तीर्य, तं आसने स्थाप्य, यथा स्वं स्वयम् आत्मानं देवाः पूजयन्ति तथा तं पूजयामास। तस्मिन् भुक्तवति विश्रान्ते च, कृष्णः धर्मनिष्ठानां शरण्यः, समीपं गत्वा पादौ हस्तेन स्पृशन् सस्नेहम् अपृच्छत्। “ब्राह्मणश्रेष्ठ, किं ते पौराणिकैः वृद्धैः पूजितं धर्मचर्यां सुलभतया प्रवर्तते? किं चित्तं सदा संतुष्टं वा?” यः ब्राह्मणः यथालाभेन संतुष्टः स्वधर्मे स्थितः, स एव सर्वकामधुक् भवति। देवेशोऽपि यदि असंतुष्टः स्यात्, संसारान् पुनः पुनः भ्रमति; संतुष्टः तु, यद्यपि किञ्चन नास्ति, सर्वदुःखात् विमुक्तः सुखेन निद्रां लभते। अहं तु तान् ब्राह्मणान् एकवारं शिरसा वन्दे, ये यथालाभसंतुष्टाः, साधवः, सर्वभूतहिताः, नम्राः, शान्ताः च। ब्राह्मन्, सर्वं कुशलं वा? राजा यस्य प्रजाः सुखेन तस्य रक्षणे वर्तन्ते, स मे प्रियो भवति। त्वं खलु अनेकक्लेशान् अतिक्रम्य यत्र यत्र इच्छसि आगतः, तस्मात् सर्वं निवेदय, विशेषतः यदि किञ्चित् गुह्यं अस्ति, तदपि वद—किं करवाणि ते? एवं भगवता विनयपूर्वकं पृष्टः, स ब्राह्मणः सर्वं यथावत् निवेदयामास। रुक्मिणी उवाच—“लोकसुन्दर, तव गुणश्रवणेन, येन श्रुतिनां पथः क्लेशं हरन्ति, मम चित्तं लज्जां विहाय त्वयि प्रविष्टम् अच्युत; तव रूपदर्शनात्, येन सर्वकामानां परिपूर्तिः, मम हृदयं हृतम्। हे मुकुन्द, का वा कुलीनकन्या गुणवती विवेकिनी त्वां पतिं न वरेत, यः स्वसमो वंशे, गुणे, रूपे, विद्यायां, आयुषि, श्रीमन्, यशसि, सर्वेषां जनानां मनांसि हरसि, पुरुषसिंह? अतः भगवन्, त्वमेव मया पतिर् वृतः, मां पत्नीं कुरु, त्वयि आत्मानं न्यवेदयम्। मा चेदिराजः, सिंहस्य भागं शृगाल इव, वीरस्य भागं स्पृशतु, पद्मलोचन। यदि भगवान् सर्वेश्वरः गदाग्रजः मम दानयज्ञव्रतहोमदेवद्विजवृद्धसेवया तुष्टः, स एव मम हस्तं गृह्णातु, न तु दमघोषपुत्रः वा अन्यः कश्चन। श्वः त्वं विदर्भं आगम्य, निर्जितशत्रु, स्वसेनापतिभिः सहितः, चेदिमगधबलान् विजित्य, मां वीर्यशुल्कां राक्षसविधिना बलात् हरेः। यदि त्वं चिन्तयसि—कथं अहं अन्तःपुरे रक्ष्यमाणा स्वजनैः त्वया परिणीयेत, तर्हि उपायं वदामि—पूर्वदिने कुलदेव्याः पूजायां नववधूः गिरिजां पूजयितुं बहिः निष्क्रामति। येषां पादरजः महात्मानः स्नानार्थं इच्छन्ति, यथा उमापतिः स्वतमः नाशयितुं, तव पद्मलोचन, यदि न तव कृपां लभे, तर्हि शतजन्मसु व्रतशोषिता इयं प्राणा त्यजामि। एवं यदुकुलकन्यया गूढं संदेशं मया उक्तं, तद् आगत्य निवेदितम्। विचार्य यथोचितं कुरुष्व।” शुक उवाच—विदर्भकन्यायाः संदेशं श्रुत्वा, यादवपुत्रः ब्राह्मणं हस्तेन गृहित्वा स्मितपूर्वकं इदं वचनमब्रवीत्। श्रीभगवान् उवाच—“ममापि रात्रौ निद्रा नास्ति, मम मनः तस्यां लीनम्। जानामि रुक्मिण्याः विवाहः मया विघ्नितः भ्रातुः द्वेषात्। तां राजसंघातात् युद्धेन गृह्य, या मयि निष्ठा निर्दोषरूपा, वह्निशिखेव, अहं आनयिष्यामि।” शुक उवाच—रुक्मिण्याः विवाहस्य शुभकालं विज्ञाय, माधवः सारथिं दारुकं प्राह—“द्रुतं रथं युञ्ज।” तेन चतुर्हययुक्तः रथः—शैब्य, सुग्रीव, मेघपुष्प, बलाहक नामकः अश्वैः—समुपन्यस्तः, स सञ्जाताञ्जलिः तिष्ठन् तं प्रतिक्षिप्य स्थितः।