राज्ञः शत्रुसैन्यं शीघ्रं बलवद् आगच्छन्तं दृष्ट्वा, द्वौ माधवौ मानुषधर्मान् आस्थाय शीघ्रं पलायितवन्तौ, हे राजन्। अपरिमितं धनं परित्यज्य, निर्भयौ अपि भीरुवद् भासमानौ, तौ पद्भ्याम् अनेके योजनानि जग्मतुः, तयोः पादौ कमलसमौ आस्ताम्। तयोः पलायमानयोः दृष्ट्वा, बलवान् मगधाधिपः हसन्, स्वेन रथसैन्येन तौ अनुवव्राज, तयोः सामर्थ्यं न अवेत्त। तौ च दीर्घं मार्गं धावित्वा श्रान्तौ, प्रवर्षणाख्यं उच्छ्रितं गिरिं आरुह्य, यत्र नित्यं वर्षति, तत्र उपाविशताम्। तयोः पदचिह्नानि तस्मिन्गिरौ न दृष्ट्वा, राजा तौ तत्र निहिताविति मत्वा, दिग्भ्यः प्रदीप्तैः दारुभिः तं गिरिं प्रज्वालयामास। तदा तौ अग्निना दग्धे शिखरे शीघ्रं निर्गत्य, दशयोजनमात्रोन्नते शिखरात् भूमौ अवतीर्यताम्। शत्रुना तस्य अनुयायिभिः च अदृश्यौ, यदुकुलश्रेष्ठौ पुनः स्वपुरं समुद्ररक्षितं प्रतिजग्मतुः, हे राजन्। मगधराजः बलरामकेशवौ दग्धाविति मिथ्या मत्वा, स्वं विशालं सैन्यं संहृत्य मगधं प्रतिनिवृत्तः। ततः आनर्तराजः श्रीमान् रैवतः ब्रह्मणा प्रेरितः, स्वां कन्यां रैवतीं बलदेवाय दत्तवान्, यथोक्तम्। गोविन्दः अपि भगवान् वैदर्भीं श्रीमातरं भीष्मकतनयां तस्याः स्वयमेव स्वयम्वरे परिणीतवान्, कुरुश्रेष्ठ। सः च सर्वेषां जनानां पुरतः, शाल्वचेद्यादीन् नृपतीन् बलात् विजित्य, तां कन्यां गरुडः इव सुधाम् आदत्त। राजा उवाच—श्रूयते भगवन्, भीष्मकस्य कन्यां रूपिणीं रुक्मिणीं भगवान् राक्षसविधिना परिणीतवान्। भगवन्, शिशुपालशाल्वादीन् जित्वा, अनन्ततेजाः कृष्णः कथं तां कन्यां विवाहाय आनयत्, तद् अहं श्रोतुम् इच्छामि। भगवत्कथाः मधुराः, पावनाः, नित्यनूतनाः, पुनःपुनः श्रुताः अपि न तृप्तिकराः, को वा ताभिः तृप्तिम् आप्नुयात्? श्रीबादरायण उवाच—विदर्भाधिपः भीष्मकः नाम महाबलवान् राजा आसीत्, तस्य पञ्च पुत्राः एकैव च सुन्दरी कन्या आसीत्। ज्येष्ठः रुक्मी, ततो रुक्मरथः, ततो रुक्मबाहुः, रुक्मकेशः, रुक्ममाली च, तेषां धर्मिष्ठा भगिनी रुक्मिणी आसीत्। सा तु स्वगृहं आगतानां मुखात् मुकुन्दस्य रूपवीर्यगुणकीर्तयः श्रुत्वा, तम् एव पतिं योग्यं मनसि अचिन्तयत्। कृष्णः अपि तस्याः बुद्धिं, कुलं, रूपं, गुणान् च विज्ञाय, तां योग्यां पत्नीं कर्तुम् मनसि निश्चितवान्। तस्याः बान्धवाः कृष्णाय दातुम् इच्छन्तः अपि, रुक्मी भ्राता कृष्णद्वेष्टा, ताम् शिशुपालाय दातुम् अचिन्तयत्। एतत् ज्ञात्वा, सा श्यामलोचना विदर्भकन्या दुःखिता, चिन्तयित्वा, विश्वस्तं ब्राह्मणं शीघ्रं कृष्णाय प्रेषयामास। स ब्राह्मणः द्वारकां गत्वा, द्वारपालैः प्रवेशितः, स्वर्णसिंहासने स्थितं परमात्मानं ददर्श। भक्तवत्सलः भगवान् तं ब्राह्मणं दृष्ट्वा, स्वस्थानात् उत्थाय, उपवेश्य, यथामराः आत्मानं पूजयन्ति, तथा तं पूजयामास। यदा स ब्राह्मणः भुक्त्वा विश्रान्तः, तदा धर्मसंश्रयः कृष्णः समीपं गतः, तस्य पादौ स्वहस्तेन स्पृशन्, सस्नेहम् अपृच्छत्— “ब्राह्मणश्रेष्ठ, कच्चित् तव धर्मः, यः वृद्धैः मान्यः, सुसम्पद्यते? कच्चित् चित्तं सन्तुष्टं सदा अस्ति? यदा ब्राह्मणः यदृच्छया लब्धेन तुष्टः स्वधर्मे स्थितः, सः सर्वकामधुक् भवति। असन्तुष्टोऽपि देवराजः पुनःपुनः लोकान् भ्रमति; तु सन्तुष्टः, किमपि नास्ति अपि, शय्यायां दुःखरहितः स्वपिति। ये ब्राह्मणाः यदृच्छालाभसन्तुष्टाः, साधवः, सर्वभूतहितैषिणः, शमशीलाः, अहं तान् एकवारं शिरसा नमामि। ब्राह्मण, कच्चित् सर्वं कुशलम्? येषां प्रजाः सुखेन तिष्ठन्ति, सः राजा मम प्रियः। त्वं स्वेच्छया अनेके कष्टानि अतिक्रम्य अत्र आगतः, तस्मात् यत् किमपि रहस्यं, यत् कर्तव्यम्, तत् सर्वं वद।” एवं भगवता साक्षात् लीलावतारेण सादरं पृष्टः, स ब्राह्मणः सर्वं निवेदयामास। रुक्मिण्या उक्तम्—“लोकसुन्दर, तव गुणश्रवणेन, यः श्रुतानां दुःखं हरति, मम चित्तम् अनवधानं भवता प्रविष्टम्, अच्युत। तव रूपदर्शनं, यत् सर्वकामदं, दृष्ट्वा, मम हृदयं हृतम्। हे मुकुन्द, का वा कुलजा कन्या, विवेकिनी, त्वां विना अन्यं पतिं वृणुयात्? त्वं स्वसदृशः कुलशीलरूपविद्यावयोऽर्थयशः, सर्वजनानां चित्तमदनः, नरसिंह! तस्मात् त्वं मया पतिर् वृणीतः, मां पत्नीत्वेन गृहाण, स्वाहा शूरस्य, मा चेदीश्वरः शृगाल इव सिंहस्य हविर्भागं स्पृशतु, कमललोचन! यदि भगवन्, सर्वेश, गदाग्रज, मम दानयज्ञव्रतहोमदेवब्राह्मणगुरुपूजनादिना यथाशक्ति सेवा तव प्रीतिकरिणी अभूत्, तर्हि त्वं मां गृह्णीयात्, न तु दमघोषस्य पुत्रः वा अन्यः कश्चन। श्वः विवाहसमये, त्वं यदुवर, गुप्तः स्वसैन्यपतिभिः परिवृतः, चेदिमगधबलान् विजित्य, मां वीर्यशुल्कां राक्षसरीत्या हर। यदि त्वं चिन्तयसि—कथम् अहम् अन्तःपुरस्था बान्धवैः रक्ष्यमाणा त्वया ह्रियेत—तर्हि उपायं वदामि। विवाहपूर्वदिने कुलदेव्याः पूजार्थं कन्या बहिर्गच्छति, तदा गिरिजां पूजयित्वा त्वम् आगच्छ। येषां चरणरजः महात्मानः स्नानम् इच्छन्ति, यथा उमापतिः अपि तमः नाशयितुम्, हे कमलनयन, यदि तव प्रसादं न लभे, तर्हि शतजन्मसु व्रतशोषिताङ्गीमिमां देहं त्यजामि।” ब्राह्मणः उवाच—“एवं रहस्यं यदुकुलकन्यया मया आनीतम्। यथोचितं चिन्तयित्वा कर्तव्यम् आचर।” शुक उवाच—विदर्भकन्यायाः सन्देशं श्रुत्वा, यदुनन्दनः ब्राह्मणं हस्तेन गृहीत्वा स्मयमानः इदं वचनम् अब्रवीत्—“भगवन्, अहम् अपि तया सह रात्रौ निद्रां न लभे, चित्तं तत्र एव लग्नम्। रुक्मिण्याः विवाहः मया सह भ्रात्रा रुक्मिणा वैरभावात् विघटितः इति जानामि।” एवं श्रीमद्भागवते महापुराणे प्रथमस्कन्धे द्वितीयाध्याये उक्तानि श्लोकाः एकसूत्रेण, भक्तिस्नेहेन, कथारूपेण संक्षिप्य निवेदिताः।