तपसा श्रद्धया च समाहितचित्तः, संशयविवर्जितः, कृष्णे मनः स्थिरं स्थापयित्वा, स गन्धमादनं प्रविष्टवान्। तत्र, बदरी-आश्रमं नरा-नारायणयोः निवासस्थानं गम्य, द्वन्द्वानि सहन्वन् शान्तचित्तः हरिं तपसा पूजयामास। भगवान् पुनः यवनैः परिवृतां पुरीं आगत्य, म्लेच्छबलं निहत्य, तेषां धनं द्वारकां निनयामास। यदा तत् धनं गोभिः पुरुषैश्च सार्धं नीयमानं, अच्युतप्रेरितः जरासन्धः, राजन्, त्रिंशद्विंशतिसैन्यैः समागतः। शत्रुसैन्यं शीघ्रं बलिनं च आगच्छन्तं दृष्ट्वा, द्वौ माधवौ मानुषधर्मं अपनह्य, शीघ्रं पलायितवन्तौ, हे राजन्। बहु धनं परित्यज्य, निर्भयौ अपि भीरुवत् भीतौ इव दृष्ट्वा, पद्भ्यां बहून्योजनानि गत्वा, कमलपादौ तौ। द्वावपि पलायमानौ दृष्ट्वा, मगधाधिपः बलवान् हास्य, रथानां विभागैः तान् अनुगच्छन्, तयोः शक्तिं न जानन्। दीर्घं मार्गं धावित्वा क्लान्तौ, प्रवर्षणं नाम गिरीं आरोहताम्, यत्र नित्यं वर्षति। गिरेः पथि न दृष्ट्वा, राजा तान् गुह्ये स्थितौ मन्यन्, सर्वतः अग्निम् प्रज्वालयन् पर्वतं दग्धुम् अयच्छत्। ततः, दग्धे शिखरे, शीघ्रं उत्पत्य, तौ दशयोजनाधिकं शिखरं त्यक्त्वा भूमौ अवतरताम्। शत्रुना अनविष्टौ, यदुप्रवरौ पुनः समुद्ररक्षितां नगरं आगच्छताम्, हे राजन्। मगधराजः बलरामं केशवं च दग्धौ इति मिथ्या मन्यन्, विशालं सैन्यं निवृत्य, मगधदेशं प्रत्यगच्छत्। आनर्तराजः रैवतः, ब्रह्मणा प्रेरितः, पूर्वोक्तं यथाऽवधारितं, तनयां रैवतीं बलदेवाय दत्तवान्। गोविन्दः भगवाञ् वैदर्भीं, श्रीमातृं, भीष्मकस्य कन्यां, स्वयंवरे विवाहं कृतवान्, कुरुश्रेष्ठ। कृष्णः, शाल्वं च चेदिसंयुक्तान् राज्ञः बलात् विजित्य, सर्वेषां पुरतः, ताम् अमृतं गरुडः इव हृतवान्। राजा उवाच—श्रूयते भगवन्, कृष्णः भीष्मकतनयां रूपवतीं रुक्मिणीं राक्षसविधिना विवाहं कृतवान्। भगवन्, श्रुत्वा मम इच्छा अस्ति—कथं कृष्णः, अनन्ततेजाः, जरासन्धं शाल्वं च विजित्य, तां कन्यां पत्नीत्वं नीतवान्। ब्रह्मन्, कृष्णकथाः मधुराः मधुप्रायाः, विश्वपावनाः, नित्यनूतनाः, विदुषां अपि न तृप्तिः—कः तु ताभिः तृप्तिं प्राप्नुयात्? श्रीबादरायणः उवाच—विदर्भे भीष्मकः नाम महाबलः राजा आसीत्, तस्य पञ्च पुत्राः, एकं कन्यां च, अतिरूपवतीं। ज्येष्ठः रुक्मी, ततः रुक्मरथः, रुक्मबाहुः, रुक्मकेशः, रुक्ममाली च; तेषां धर्मज्ञा भगिनी रुक्मिणी आसीत्। साऽपि स्वगृहं आगतानां मुखात् मुकुन्दस्य रूपं, वीर्यं, गुणं, यशः च श्रुत्वा, तं पतिम् योग्यं मन्यते स्म। कृष्णः तस्या बुद्धिं, शीलं, रूपं, गुणं च ज्ञात्वा, मनसि तां पत्नीत्वं स्वीकर्तुं निश्चितवान्। तस्याः बान्धवाः कृष्णाय कन्यां दातुम् इच्छन्तः, रुक्मी तु कृष्णद्वेषी, शिशुपालम् मन्यते स्म। एतद्वृत्तान्तं ज्ञात्वा, श्यामलोचना विदर्भकन्या दुःखिता अभवत्; चिन्तयित्वा, शीघ्रं विश्वस्तं ब्राह्मणं कृष्णं प्रति प्रेषितवती। स ब्राह्मणः द्वारकां गत्वा, द्वारपालैः प्रवेश्य, सुवर्णासने स्थितं परमात्मानं दृष्टवान्। ब्राह्मणं दृष्ट्वा, भक्तजननायकः स्वासनात् उत्थाय, तं उपवेश्य, यथाः देवाः आत्मानं पूजयन्ति, तथैव पूजयामास। यदा ब्राह्मणः भोजनं कृत्वा, विश्रान्तः अभवत्, कृष्णः धर्मिष्ठानां शरणं, समीपं गत्वा, तस्य पादौ स्पृशन्, स्नेहेन पप्रच्छ। "ब्राह्मणश्रेष्ठ, किं ते धर्मः वृद्धैः बहुमानितः कष्टं विना प्रवर्तते? किं तव मनः सदा तुष्टं अस्ति?" यदा ब्राह्मणः यथालाभेन तुष्टः स्वधर्मे स्थितः, सर्वकामदः भवति। इन्द्रः अपि यदि तुष्टः न भवति, लोकान् लोकान् भ्रमति; तुष्टः तु, अलाभवान् अपि, दुःखरहितः शयनं करोति। तुष्टब्राह्मणान्, यथालाभसन्तुष्टान्, धर्मिष्ठान्, सर्वभूतहितैषिणः, नम्रान्, शान्तान्, तेषां शिरः एकवारं नमामि। "ब्राह्मण, किं सर्वं कुशलम्? राजा यः प्रजाः सुखिनः रक्षति, स मे प्रियः।" "यदर्थं त्वं अनेककष्टानि अतिक्रम्य आगतः, तत् सर्वं वद, विशेषतः गोपनीयम्—किम् अहं ते करवानि?" एवं भगवता, लीलावताररूपेण, सन्मानितः ब्राह्मणः सर्वं तस्मै निवेदितवान्। रुक्मिण्याः संदेशः—"विश्वमनोहर, तव गुणान् श्रुत्वा, दुःखहरान्, मम मनः श्रोत्रपथेन त्वयि प्रविष्टम्, हे अच्युत, तव रूपं दृष्ट्वा, सर्वकामप्रदं, मम हृदयम् आकृष्टम्।" "मुकुन्द, या कन्या कुलीना, विवेकिनी, सा त्वां पतिं न चिन्तयेत् किम्? त्वं स्वसमः वंशे, गुणे, रूपे, ज्ञानं, आयुः, धनं, यशः च; सर्वे जनाः तव मनः हर्षयन्ति, पुरुषसिंह।" "तस्मात् भगवन्, त्वमेव मया पतिर् इच्छितः; मया तवाङ्के आत्मा समर्पितः—पत्नीत्वं स्वीकरोतु। चेदिराजः शृगालः इव सिंहार्पणं न स्पृशतु, हे कमलनयन।" "यदि भगवन्, गदाग्रजः, मम पूजया—दानैः, यज्ञैः, व्रतैः, देवपूजया, ब्राह्मणसेवया, वृद्धसेवया—तुष्टः, तर्हि तं हस्तं गृह्णातु, न तु दमघोषपुत्रः वा अन्यः।" "श्वः, हे अजय, विदर्भे विवाहाय आगच्छन्, सेनापतिभिः गुप्तः, चेदिमगधबलं जयित्वा, राक्षसरीत्या मां बलात् हरेत्, यस्य वीर्यं कन्याशुल्कम्।" "यदि त्वं चिन्तयेत्—कथं अहं अन्तःपुरे रक्षितया त्वया विवाहितुं शक्ये? उपायं वक्ष्यामि—पूर्वदिने कुलदेवीपूजायां, नववधूः बहिः निर्गच्छति गिरिजायाः पूजायै।