कदाचित् अहं सुवर्णमयैः रथैः महागजैः वा सञ्चरन् "नृपः" इति जनैः अभिहितः आसम्। किन्तु कालस्य अपरिहार्यबलात् एष एव देहः मल-कृमि-भस्मनाम्ना विख्यातः भवति। सर्वदिक्-विजयिनं पृथिवीतुलं रूपं धारयन्तं दिव्ये आसने उपविष्टं अन्यैः नृपतिभिः पूज्यमानं च, स एव नरः भगवन्, स्त्रीणां क्रीडनकवत् गृहसुखेषु नीयते, पशुवत् तासां विनोदाय। यः कश्चन कर्माणि कुर्वन् दृढतपस्वी भुक्तित्यागी यथाशास्त्रं दानकर्ता च, सः पुनः "राजाधिराजः भूयासम्" इति कामयमानः तृष्णया वर्धमानया सुखं न प्राप्नोति। यदा संसारे भ्रमन् कश्चित् पुरुषः मोक्षं प्राप्नोति, अच्युत, तदा एव सः साधूनां संगतिं लभते। तस्मिन्न् संगमे सति, तस्मिन्न् क्षणे, भगवत्सेवा जायते। भगवन्, मम राज्यासक्तेः स्वयमेव निवृत्तिः तव अनुग्रहः इति मन्ये, या साधुभिः वाञ्छिता—ये वनगमनाय निरन्तरं क्षेत्रं परित्यजन्ति। प्रभो, त्वत्पादसेवनां विना अन्यं वरं न कामये, या अकिञ्चनैः अपि अत्यन्तं स्पृहणीयम्; यः त्वां मुक्तिदायकं सम्पूज्य अन्यं बन्धनरूपं वरं वृणुयात्? अतः भगवन्, सर्वत्र कामान् रजः-तमः-सत्त्वगुणबद्धान् परित्यज्य, अहं त्वाम् एव शुद्धं निर्गुणं अद्वितीयं परं पुरुषं चिन्मात्रं प्रपद्ये। दीर्घकालं दुःखशोकादिभिः पीडितः, शत्रुभिः तृष्णादिभिः क्लिश्यमानः, शान्तिं न प्रप्नुवन्, किञ्चित् प्रकारेण तव पादपद्मं प्राप्तवान् अस्मि, भगवन्। त्वमेव शरणदः, त्राहि मां दीनं निर्भयत्वं अमृतत्वं च ददास्व। श्रीभगवानुवाच—राजन्, तव चेतः विशुद्धम् अचलञ्च, यतः वरैः प्रलोभ्यमानमपि, कामैः न चञ्चलितम्। तव वरनियोगः केवलं तव समाधाने परीक्षार्थं कृतः; एकान्तिनां चेतः वरैः न चलति। ये योगिनः भक्तिविहीनाः, राजन्, तेषां मनः अपि प्राणसंयमादिना निगृहीतम् अपि, अव्यपेतकामत्वात् पुनः उदेति। अतः त्वं यथेच्छं पृथिवीं विचर, मयि मनः समाहितं कुरु, मयि अनन्यया भक्त्या युक्तो भूयाः। क्षत्रियधर्मे स्थितः त्वं यद्यपि मृगयादिषु प्राणिनः हत्वा, तपसि नियतः मय्याश्रितः पापं त्यज। तव चोत्तरजन्मनि, राजन्, त्वं द्विजश्रेष्ठः सर्वभूतसौहृदः भूत्वा मामेव प्राप्स्यसि। शुक उवाच—एवं कृतकृत्यः कृष्णानुग्रहेण, इक्ष्वाकुवंशजः तं प्रदक्षिणीकृत्य प्रणम्य च गुहामुखात् निर्गतः। सः मानवकान् पशून् ओषधीन् वृक्षांश्चावलोक्य, कलियुगागमनं ज्ञात्वा, उत्तरदिशं प्रति प्रस्थितः। सः तपसा श्रद्धया च संयुक्तः, निःसङ्गः निःशङ्कः च, मनः कृष्णे समाहितम् अकरोत्, गन्धमादनं प्रविवेश। तत्र बदरी-आश्रमं, नरनारायणयोः निवासं सम्प्राप्य, द्वन्द्वानि सहन् शान्तचित्तः हरिं तपसा उपास्ते। भगवान् अपि पुनः यवनैः परिवृतां पुरीं गत्वा, म्लेच्छबलं निघ्नन् तेषां वित्तं द्वारकां निन्ये। तत् वित्तं गवां पुरुषाणां च सहितं नीयमानं दृष्ट्वा, अच्युतप्रेरितः जरासन्धो, विंशति-त्रय्युत सैन्यैः सह, आगतः। शत्रुसैन्यं शीघ्रं बलवत् अभिसरन्तं दृष्ट्वा, द्वौ माधवौ मानवधर्मेण शीघ्रं पलायितवन्तौ। विपुलं वित्तं त्यक्त्वा, निर्भयौ अपि, भीरुवत् इव, पद्भ्यां बहूनि योजनानि जग्मतुः। तौ पलायमानौ दृष्ट्वा, मगधपतिः हसन्, तौ रथानीकैरनुगम्य, तयोः सामर्थ्यं न ज्ञात्वा, अन्वयात्। दीर्घं मार्गं धावित्वा, श्रान्तौ सन्तौ, प्रवरर्षणं नाम पर्वतं, यत्र नित्यं वृष्टिः भवति, आरोहताम्। तत्र तयोः पथं न लभमानः, राजा तौ गुह्यौ इति मन्यमानः, सर्वतः पर्वतं दहन् अग्निं प्रज्वालयत्। तदा तौ, दग्धशैलात् शीघ्रं उत्पत्य, दशयोजन-उच्चशृङ्गात् भूमौ अवतीर्यताम्। शत्रुना अनवेक्षितौ सन्तौ, यदुकुलश्रेष्ठौ पुनः स्वपुरीं, सागरसंरक्षिता द्वारकाम्, प्रतिनिवृत्तौ। बलरामकेशवौ दग्धौ इति मिथ्याबुद्ध्या, मगधराजः स्वसैन्यं निवर्त्य, मगधं प्रति जगाम। आनर्तराजः रैवत इति ख्यातः, ब्रह्मणा प्रेरितः, स्वपुत्रीं रैवतीं बलदेवाय दत्तवान्, यथापूर्वं निर्दिष्टम्। श्रीगोविन्दः अपि वैदर्भीं, भीष्मकतनयां, श्रीमातृकां, तस्याः स्वयमेव स्वयम्वरे, पाणिं जग्राह, कुरुश्रेष्ठ। शाल्व-चेदिसखीन् जित्वा, सर्वजनसमक्षं, गरुडः इव अमृतं, ताम् आदाय गच्छन्। राजा उवाच—श्रुतं मया भगवन्, कृष्णः भीष्मककन्यां रूपवतीं रुक्मिणीं राक्षसविधिना विवाहयामास। भगवन्, इच्छामि श्रोतुं कथं कृष्णः, अचिन्त्यतेजाः, जरासन्ध-शाल्वादीन् जित्वा, तां कन्यां पत्नीत्वेन आनयत्। को वा, ब्रह्मन्, कृष्णकथासुधायाः, पुण्यायाः, नित्यनूतनायाः, पुनःपुनः श्रवणे तृप्तिं प्राप्नुयात्? श्रीबादरायण उवाच—विदर्भाधिपः भीष्मकः नाम महान् राजा आसीत्, तस्य पञ्च पुत्राः एकैव कन्या च परमसुन्दरी आसीत्। ज्येष्ठः रुक्मी, ततः रुक्मरथः, रुक्मबाहुः, रुक्मकेशः, रुक्ममाली च; तेषां धर्मात्मना भगिन्याः नाम रुक्मिणी आसीत्। सा च स्वगृहं आगतानां मुखात् मुकुन्दस्य सौन्दर्य-वीर्य-गुण-यशांसि श्रुत्वा, तम् एव पतिम् अर्हन्तम् अचिन्तयत्। कृष्णः अपि तस्या बुद्धिं, शीलं, रूपं, गुणांश्च ज्ञात्वा, ताम् एव योग्यां भार्यां कर्तुम् मनसि निश्चितवान्। तस्या बन्धवः कृष्णाय दातुम् इच्छन्तः अपि, भ्राता रुक्मी, कृष्णद्वेषी, शिशुपालं चिन्तयामास। एवं ज्ञात्वा, सा विदर्भसुता कृष्णप्रिया शोकात्, विचिन्त्य शीघ्रं विश्वस्तं ब्राह्मणं कृष्णस्य समीपं प्रेषयामास।