निष्पाप! यः कश्चन दुर्लभं मनुष्यजन्म इह लभते, स चेद् अनायासेन स्वस्थशरीरः सन् तव पादपद्मं न सेवते, मोहितचित्तः स गृहाश्रमस्य तमसि कूपे पशुवद् पतति। अजातशत्रो! अहं तु राज्यवैभवमदेन मोहितः, मर्त्यभावबुद्ध्या गृहपतिसुतधनद्रव्येषु गाढासक्तः, अनन्तशोकव्यूढेन क्लिश्यमानः, कालं विफलयापितवान्। अस्मिन् मृत्पिण्डसमे देहे नरपतिरिति प्रतिष्ठितः, रथगजाश्वपत्तिसैन्यपरिवृतः, अहं पृथिवीं गर्वेण सञ्चरन् अन्यं न किञ्चन मन्ये स्म। मदोन्मत्तः सन्, किमिदानीं कर्तव्यमिति शब्दयन्, लोभवृद्ध्या विषयासक्तः, त्वं तु अविभ्रान्तः मृत्युरिव सर्पः मूषिकबिलम् आलिहन् सहसा समुपस्थितः। कदाचित् सुवर्णभूषितरथस्थो वा महागजे वा आरूढः, ‘नरपतिः’ इति प्रसिद्धः, स एवायं देहः कालस्य दुरतिक्रम्यशक्त्या मलकृम्यग्निसंज्ञः भवति। दिशां चक्रं विजित्य, पृथिव्याः प्रतिमूर्तिम् आस्थाय, दिव्ये सिंहासने उपविश्य, अन्यैः नृपतिभिः पूजितः, स एव पुरुषः स्त्रीणां क्रीडार्थं गृहसुखेषु नीयते, पशुवत्। यः कर्माणि कुर्वन्, तपसा दृढः, भोगत्यागी, यथाशास्त्रं दानकर्ता, स पुनः ‘राजा स्याम्’ इति कामयमानः, तृष्णया वर्धमानया न सुखम् आप्नोति। संसारपरिभ्रम्य, यदा कश्चन मोक्षं प्राप्नोति, अच्युत! तदा साधुसङ्गः लभ्यते; तस्मिन्नेव सङ्गे तव भक्तिः, भगवन्, स्फुरति। भगवन्! यद् अहं राज्यासक्तेः अनायासेन विमुक्तः, एष एव तव मम कृपाऽनुग्रहः, यं सन्तः वनप्रवेशार्थं, अखण्डां पृथिवीं परित्यज्य, चिन्वन्ति। प्रभो! तव पादसेवनां विना अन्यं वरं न कामये, या किंचिन्मतां अपि वर्या; यः त्वां मोक्षदं समर्चयेत्, स कः अन्यं बन्धनजनकं वरं वृणीते? तस्मात् प्रभो! सर्वत्र रजस्तमःसत्त्वगुणैः संयुतान् सर्वान् कामान् परित्यज्य, त्वां शुद्धं निर्गुणं द्वैतहीनं परमपुरुषं चिन्मात्रं प्रपद्ये। दुःखशोकादिभिः चिरं पीडितः, रिपुभिः तृष्णादिभिः क्लिश्यमानः, कदापि न शान्तिम् अवाप्य, कृतकृत्यः तव पादपद्मम् उपागतः, शरणद! त्रातुम् अर्हसि मां, दीनम्, अभयामृतविमुक्त्या च। भगवान् उवाच—महाबाहो! तव चित्तं निर्मलं स्थिरं च, यतः वरैः मोहितः अपि, इच्छाभिः न चञ्चलितम्। तव वरप्रार्थना केवलं तव परीक्षार्थम् आसीत्; एकान्तिनां भक्तानां मनः दानैः कदापि न चलति। ये योगिनः भक्तिवर्जिताः, राजन्, तेषां मनः अवशेषकामत्वात् प्राणादिभिरपि निगृहीते पुनरुत्थानं दृश्यते। यत इच्छसि, पृथिवीं विचर; मयि चित्तं निवेश्य, मयि त्वयि च नित्यां भक्तिं कुरु। क्षत्रधर्मस्थितः त्वं, मृगादीन् हत्वा, तपसा माम् आश्रित्य, पापं त्यज। परं जन्मनि त्वं द्विजश्रेष्ठः, सर्वभूतसुहृद् भविष्यसि, मामेव च प्राप्स्यसि। शुक उवाच—एवं भगवता कृतकृत्योऽयम् इक्ष्वाकुवंशसम्भूतः कृष्णं प्रदक्षिणीकृत्य प्रणिपत्य गुहामुखात् निर्गतः। स कलेः प्रवृत्तिं दृष्ट्वा, लघ्वात्मानः पशून् ओषधिवृक्षांश्च निरीक्ष्य, उत्तरदिक् जगाम। तपसा श्रद्धया च युक्तः, निःसङ्गः संशयरहितः, कृष्णे चित्तं निवेश्य गन्धमादनं प्रविष्टः। तत्र बदरीआश्रमं, नारनारायणयोः स्थानम्, सम्प्राप्य, द्वन्द्वसहनः शान्तचित्तः, तपसा हरिम् अर्चयामास। भगवाञ्च पुनः यवनैः परिवृतां पुरीं गत्वा, म्लेच्छबलं निहत्य, तेषां वित्तं द्वारकां निन्ये। तद्वित्तं गवां पुरुषाणां च सह प्रेष्यमाणं दृष्ट्वा, अच्युतेन प्रेरितः, जरासन्धः त्रिंशद्-एक-सैन्ययुक्तः समुपेत्य। शत्रुसैन्यं शीघ्रं बलवद् आगच्छन्तं दृष्ट्वा, द्वौ माधवौ मानुषधर्ममास्थाय शीघ्रं पलायितौ। महद् वित्तं त्यक्त्वा, निर्भयौ, भीरुवद् भासमानौ, पद्भ्यां बहून्योजनानि गतौ। तौ पलायमानौ दृष्ट्वा, मगधराजः स्वसैन्येन हृष्टः, तयोः सामर्थ्यं न जानन्, अन्वधावत्। बहुदूरं धावित्वा, श्रान्तौ, तौ प्रवर्षणनाम्नि पर्वते, यत्र नित्यं वर्षति, आरूढौ। तत्र तयोः पन्थानं न दृष्ट्वा, राजा तौ गुह्यं स्थितौ इति मत्वा, पर्वतम् अग्निना सर्वतः दग्धुम् आरब्धवान्। ततः तौ पर्वतदग्धात् शीघ्रं दशयोजनुच्चात् भूमौ पतित्वा, अदृश्यौ शत्रुभिः, यदूनां श्रेष्ठौ स्वपुरीं समुद्ररक्षिताम् अगच्छताम्। बलरामकेशवौ दग्धौ इति मन्यन्, मगधेशः स्वसैन्यं परित्यज्य मगधं प्रतस्थे। आनर्तराजः श्रीमान् रैवतश्च ब्रह्मणा प्रेरितः, रैवतीं तनयां बलदेवाय पूर्वोक्तया विधिना ददौ। गोविन्दः श्रीमान् अपि वैदर्भीं, भीष्मकतनयां श्रीमातृं, स्वयमेव तस्या स्वयम्वरे पाणिं गृहीत्वा, कुरुश्रेष्ठ, विवाहयामास। शाल्वचेद्यादीन् नृपतीन् पराजित्य, सर्वेषां जनानां पुरतः, स गरुड इव सुधाम्, तां कन्यां निनाय। राजा उवाच—श्रूयते भगवता राक्षसविधिना भीष्मकतनयां रूपवतीं रुक्मिणीं विवाहिता। भगवन्! इच्छामि श्रोतुं कथं कृष्णः, अनन्ततेजाः, जरासन्धशाल्वादीन् जित्वा, तां कन्यां विवाहयामास। ब्रह्मन्! कः वा कृष्णकथायाः पानं तृप्तिं प्राप्नुयात्? या मधुरमधुरा, पावनी, नूतनसदा, पुनः पुनः श्रोतृणां तृप्तिं न यच्छति। बादरायण उवाच—विदर्भाधिपः भीष्मकः नाम महाबलः राजा आसीत्। तस्य पञ्च पुत्राः, एकैका कन्या च परमसुन्दरी आसीत्। ज्येष्ठः रुक्मी, ततः रुक्मरथः, रुक्मबाहुः, रुक्मकेशः, रुक्ममाली च; तेषां भगिन्याः नाम रुक्मिणी, सा धर्मज्ञा आसीत्।