एकः पुरुषः सर्वजनद्विषः चौरः आसीत्। सः परगृहान् दग्ध्वा, बालकान् क्रीडायै गृहीत्वा, तान् तुरगमेव कूपे क्षिपति स्म। सः हिंस्रः, शस्त्रधारी, दरिद्रान् अन्धांश्च पीडयन्, सदा चाण्डालैः सह वसति स्म। हस्ते पासं धारयन्, श्वभिः सहितः विचरति स्म। वेश्याभिः सहवासेन पितृपैतामहम् धनं व्ययम् अकरोत्; एकदा मातरं पितरं च ताडयित्वा तयोः पात्राणि स्वयमेव आदत्त। तस्य दीनः पिता, सर्वस्वं हृत्य, उन्मत्तवत् रुदन्, “एवं दुष्टः पुत्रः, दुःखदः, हन्तव्योऽयम्,” इति व्याहरत्। सः पुनः, “क्व वसेयं, क्व गच्छेयम्, कः दुःखम् अपानेष्यति? दुःखितोऽहं, प्राणान् त्यक्ष्यामि—हा, कष्टम् मम!” इति विलपन् आसीत्। तदा गोकरणः, विवेकिनः, तत्र आगत्य, पितरं वैराग्यमार्गे उपदिदेश। सः अवदत्—“इयं संसारवृत्तिः असारिका, दुःखमयी, मोहिनी च; कस्य पुत्रः, कस्य धनं, कस्य स्नेहः नित्यं दहति? न इन्द्रस्य, न चक्रवर्तिनः सुखम्; केवलं विरक्तस्य मुनेः एकान्तवासिनः एव सुखम्। पुत्रादिषु मोहस्वरूपां मूढतां त्यज; मोहात् एव नरकमार्गः जायते। इदं शरीरं सर्वं त्यक्त्वा, सर्वं परित्यज्य, वनं गच्छ।” एवं श्रुत्वा, तस्य पिता वनगमनाय उद्यतः, “वत्स, वनवासे किं कर्तव्यम्, विस्तारतः वद,” इति उवाच। सः पुनः—“स्नेहपाशेन अन्धकूपे बध्दः, पङ्गुः, कपटी, कर्मणा पतितः अस्मि—दयानिधे, मां उद्धर।” गोकरणः पुनः अवदत्—“अस्थिमांसरुधिरमयम् एतत् शरीरम्, तस्मिन् मोहं विहाय, भार्यापुत्रादिषु ममकारं सदा त्यज; अस्य जगतः क्षणभङ्गुरत्वं, नाशित्वं च पश्य; वैराग्यभक्तिपरायणः भव।” “सततं धर्ममाचर, लौकिककर्म त्यज, साधून् सेव, कामतृष्णां परित्यज; परदोषगुणचिन्तनं शीघ्रं त्यज, सेवाकथामृतपानं कुरु।” एवं, पुत्रस्य वचनेन प्रेरितः, सः स्वगृहं परित्यज्य, षष्टिवर्षे दृढनिश्चयेन वनं गतः। तत्र प्रतिदिनं हरिसेवायाम् अवस्थितः, दशमस्कन्धपाठेन श्रीकृष्णं प्राप। सः दिव्यनगरे, देवोद्यानकान्त्या युक्तः, विश्वकर्मणा निर्मिते इन्द्रभवने, त्रैलोक्यलक्ष्मीसदने, सर्वसमृद्धिसहितः निवसति स्म। सः ज्ञानधनकुलसम्पन्नः, अहंकारदर्परहितः आसीत्। पितरि दिवंगते, मातरम् अपि तेन तिव्रतया ताडितम्—“क्व धनं निहितम्, वद, न चेत्तर्हि दण्डेन त्वां हनिष्यामि!” इति। तस्य वचनेन भीता, पुत्रदुःखेन क्लिष्टा माता, रात्रौ कूपे पतित्वा प्राणान् त्यक्तवती। गोकरणः योगनिष्ठः, तीर्थयात्रायाम् निर्गतः; तस्य न शोकः, न हर्षः, न शत्रवः, न मित्राणि। धुन्धुकारी तु गृह एव, पञ्च वेश्याभिः परिवृतः, अतीव क्रूरकर्मा, तासां भरणपोषणमोहितचित्तः आसीत्। एकदा, ताः वेश्याः भूषणलुब्धाः, सः कामान्धः मृत्युम् अपि विस्मृत्य, तदर्थम् बहिर्गृहं गतः। तत्र तत्र सम्पदः संहृत्य, गृहं प्रत्यागत्य, ताभ्यः वस्त्राभरणादीनि दत्तवान्। ताः स्त्रियः रात्रौ, “सः प्रतिदिनं चौर्यं करोति; राजा तं हनिष्यति,” इत्युक्त्वा, “राज्ञा धनं गृहीत्वा सः निश्चितं हन्येत; अतः स्वार्थरक्षणाय, गुप्तं वयं तं कथं न हन्याम?” इति मन्त्रयामासुः। ताः रज्जुभिः तं सुप्तं बध्द्वा, निजघ्नुः, धनं गृहीत्वा अन्यत्र गताः। कण्ठे पासं स्थाप्य, तं हन्तुं प्रारभन्त; शीघ्रं कृत्वापि, सः न म्रियते स्म, ताः च बिभ्युः। तस्य मुखे दग्धकोष्ठकान् क्षिप्त्वा, ज्वलनपीडया सः मृत्युम् उपगच्छत्। ताः प्रमत्ताः स्त्रियः तस्य शरीरं विवरे निक्षिप्य, तद्वृत्तं न कस्यापि ज्ञातम्। पृष्टाः जनैः, “सः दूरं गतः, अस्माकं प्रियः, अस्मिन वर्षे धनलोभेन पुनः आगमिष्यति,” इति वदन्ति स्म। पण्डितः न कदापि पापसङ्गिन्याः स्त्रियाः विश्वासम् आचरितुम् अर्हति; यो मूढः तासु विश्वसिति, स दुःखेन पीड्यते। कामिनीनां वचनानि मधुरमृतसमानि, सुखवर्धकानि, तासां हृदयानि तु तीक्ष्णतराणि; केषां प्रियः पुरुषः? ताः बहुपतिका वेश्याः, धनं गृहीत्वा, तत्रतः निर्गता; ततः धुन्धुकारी पापकर्मणा महाभूतः अभवत्। सः वातवेगस्वरूपं गृहित्वा, दशसु दिशासु सततम् धावन्, शीतोष्णपीडितः, अन्नहीनः, तृषार्तः आसीत्। कुतोऽपि आश्रयं न लभमानः, “हा दैव!” इति पुनः पुनः क्रन्दन्, किञ्चित्कालानन्तरं, गोकरणः तस्य मृत्युवृत्तान्तं लोके श्रुत्वा, तं अनाथं विज्ञाय, गया-श्राद्धं चकार; यत्र यत्र तीर्थं गच्छति, तत्र तत्र तस्य श्राद्धं अकुरुत्। एवं भ्रमन्, गोकरणः स्वनगरं प्रत्यागच्छत्; रात्रौ, सः गृहाङ्गणे अन्यैः अगोप्यः शयनाय आगतः। तत्र, गोकरणं सुप्तं विज्ञाय, धुन्धुकारी निशायाम् आत्मनः बान्धवं भीषणरूपेण प्रादर्शयत्। सः क्रमशः मेषः, गजः, महिषः, इन्द्रः, अग्निः, पुनः मानवः अपि अभवत्—एकैकं रूपं केवलम् एकवारम्। एतद्विपर्ययं दृष्ट्वा, गोकरणः स्थिरः, बुद्धिमान्, दुःखस्थितं तम् अभिज्ञाय, तं पप्रच्छ। गोकरणः उवाच—“कोऽसि त्वं, रात्रौ भीषणः? कुतः एतां दशां प्राप्तः? भूतः, प्रेतः, राक्षसः वा? वद।