कलनेमिः, कंसः, प्रलम्बः च अन्ये च दुष्टाः भगवता विनष्टाः, अयं च यवनः राजन्, तव भीष्मदृष्ट्या दग्धः। अहं तव कृते एषां गुहाम् आगतः अस्मि, तव पूर्वं महती प्रार्थना कृता मया, भक्तवत्सलः च अस्मि। वरान् वृणुष्व, राजर्षे, सर्वान् कामान् दास्यामि; मम अनुग्रहं लब्ध्वा कदापि शोचनीयः न भवति। एवं उक्तः मुचुकुन्दः, हृष्टः सन्, भगवन्तं नारायणं गार्गस्य वचांसि स्मरन् प्रणम्य अभ्यनन्दत्। स उवाच—"भगवन्, जनाः तव मायया मोहिताः, त्वां न उपासते, केवलं दुःखमेव पश्यन्ति; सुखम् इच्छन्तः गृहेषु, स्त्रीषु, पुरुषेषु च आसक्ताः, मोहिता भवन्ति। अत्र दुर्लभं मानवजन्म लब्ध्वा, स्वस्थदेहः सन्, यः तव पदारविन्दं न सेवते, स मोहग्रस्तचित्तः गृहाश्रमे तमसि पतति, पशुवत्। अजित, मम कालः व्यर्थं गतः, राजसुखमदेन, मृत्युभावाभिमानेन, पुत्रदारधनवस्तुषु गाढासक्तेन, अनन्तशोकैः पीडितेन। अस्मिन् मृत्पिण्डसदृशे देहे नरपतित्वं प्राप्तवान्, रथगजाश्वपदातिसमूहेन परिवृतः, अहं अहंकारपरिपूर्णः पृथिवीं विचरामि, अन्यं न गणयन्। मदविह्वलः, किम् करिष्यामि इति उच्चैः चिन्तयन्, तृष्णया वर्धमानया इन्द्रियसुखेषु लोलुपः, त्वं तु प्रबुद्धः, सहसा मृत्युरिव, नागः मूषिकबिलं यथा, आगच्छसि। कदाचित् सुवर्णभूषितरथेषु, महारथेषु वा, गजे वा, 'नरपतिः' इति विख्यातः अहम्, कालस्य दुरत्ययेन, एष एव देहः मलकृमिरजःसंज्ञः भवति। दिग्विजयम् कृत्वा, पृथिव्याः प्रतिमां तनुं धारयन्, दिव्ये आसने उपविष्टः, अन्यैः राजभिः पूजितः, स नरो, भगवन्, स्त्रीणां क्रीडार्थं गृहेषु प्रविष्टः, पशुवत् नीयते। यः कर्मसु स्थितः, तपसा दृढः, भोगत्यागी, यथाशास्त्रं दानं ददाति, स पुनः 'राजा स्याम्' इति कामयमानः, तृष्णया वर्धमानया, सुखं न प्राप्नोति। यदा संसारपरिभ्रमणात् विमुक्तिः लभ्यते, अच्युत, तदा साधुसङ्गः सुलभः भवति; सति तस्मिन्सङ्गे, तस्मिन्नेव क्षणे, तव भगवन् भक्तिरेव जायते। भगवन्, मम सौभाग्यं मन्ये यत् यदृच्छया राज्यासक्तिः निवृत्ता—यां साधवः वनप्रवेशाय, अखण्डां पृथिवीं त्यजन्ति, इच्छन्ति च। प्रभो, त्वत्पादसेवायाः विना अन्यं वरं न कामये, या अकीनचनैः अपि सर्वथा वाञ्छिता; त्वां मोक्षदं सम्पूज्य, को वा अन्यं बन्धनमूलं वरं वृणीते? तस्मात्, भगवन्, सर्वत्र सर्वान् कामान् त्यक्त्वा, रजस्तमःसत्त्वगुणसंयुक्तान्, त्वां शुद्धं निर्गुणं अद्वयं परं पुरुषं चिन्मात्रं प्रपद्ये। दीर्घकालं दुःखशोकादिभिः क्लिश्यमानः, रिपुभिः तृष्णादिभिः पीडितः, शान्तिं न लभमानः, किञ्चित् प्रकारेण तव पदारविन्दं प्राप्तवानस्मि, शरणदं परमात्मानं; त्राहि मां, भगवन्, अनाथं, अभयं, अमृतत्वं, शोकाभावं च ददातु।" भगवान् उवाच—"महाबाहो, भूमिपते, तव मनः शुद्धं स्थिरं च, वरैः अपि न चञ्चलम् अभवत्। वरदानं तव केवलं तव सतर्कतायाः परीक्षणाय आसीत्; एकान्तिनां मनः वरैः न चलति। योगिनां येषां भक्तिर्भवति न, राजन्, तेषां चित्तम् अपि प्राणसंयमादिना निगृहीतम्, अवश्यं पुनः उत्क्षिप्यते। त्वं यथेष्टं पृथिवीं विचर, मयि चित्तं निवेश्य; मयि त्वत् अनन्यया भक्त्या सदा भूयात्। क्षत्रधर्मे स्थितः, त्वं मृगयादिषु प्राणिनः हतवान्; तपसा मय्याश्रयणेन, पापं त्यज। अगामि जन्मनि, राजन्, त्वं द्विजश्रेष्ठः भविष्यसि, सर्वभूतहितः च, मामेव प्राप्स्यसि।" शुक उवाच—एवं कृष्णानुग्रहेण, इक्ष्वाकुवंशजः स मुचुकुन्दः, भगवान्तं प्रदक्षिणीकृत्य, प्रणम्य, गुहामुखात् निर्गतः। स लघुजन्तून्, पादपान्, औषधीन् च दृष्ट्वा, कलियुगस्य आगमनं ज्ञात्वा, उत्तरदिशं प्रति जगाम। तपसा श्रद्धया च युक्तः, निःसङ्गः, संशयरहितः, चित्तं कृष्णे निवेश्य, गन्धमादनं प्रविवेश। ततः, बदरीआश्रमे, नारनारायणयोः धाम्नि, द्वन्द्वसहिष्णुः, शान्तः, तपसा हरिं उपास्ते स्म। भगवान् पुनः यवनसमाकीर्णां पुरीं गत्वा, शत्रुबलं निघ्नन्, तेषां वित्तं द्वारकां निन्ये। ततः, गवां पुरुषाणां च वित्तं नयतः, अच्युतेन प्रेरितः, जरासन्धः त्रिंशद्विंशतिसैन्ययुक्तः समागतः। शत्रुसैन्यं शीघ्रं समुपसृत्य दृष्ट्वा, तौ माधवौ मानवधर्ममाश्रित्य, शीघ्रं पलायेताम्, राजन्। बहुवित्तं परित्यज्य, निर्भयौ अपि, भीतौ इव, पद्भ्यां बहु योजनानि ययातुः। तौ पलायमानौ दृष्ट्वा, मगधपतिर्हसन्, स्वबलैः अनुययौ, तयोः सामर्थ्यं न वेद। किञ्चित् दूरे धावित्वा, श्रान्तौ, पर्वतं प्रवर्षणं आरोहताम्, यत्र नित्यं वर्षा भवति। तयोः पन्थानं न प्राप्य, राजा तौ गुह्ये स्थितौ इति मत्वा, पर्वतम् सर्वतः अग्निना ददाह। तदा तौ, पर्वतोपरि दग्धे, दशयोजनुच्छ्राये शिखरेभ्यः, भूमौ अवतीर्यताम्। शत्रुभिः अदृष्टौ, यदुकुलश्रेष्ठौ पुनः स्वपुरीं, समुद्रेण रक्ष्यमाणां, प्रतिनिवृत्तौ। बलरामकेशवौ दग्धौ इति मन्यन्, मगधराजः स्वसैन्यं संहृत्य, मगधं प्रत्यगात्। तदा आनर्तराजः रैवत, ब्रह्मणा प्रेरितः, रैवतीं कन्यां बलदेवाय दत्तवान्, यथापूर्वं निश्चितम्। गोविन्दः भगवन् अपि, वैदर्भीं, भीष्मकस्य कन्यां, श्रीमातरं, स्वयमेव स्वयम्वरे विजित्य, पाणिं गृहीत्वा, कुरुश्रेष्ठ, विवाहं चकार। शाल्वचेदीमित्रान् पराजित्य, सर्वेषां पुरतः, सा कन्या गरुडः इव सुधां हरन्, भगवता नीताऽभूत्।