अथ कथाम् आरभ्यते— मुकुन्दस्य गुहायाम् स्थितस्य श्रीमुकुन्दः तं तेजस्विनं पुरुषं दृष्ट्वा विस्मितः प्रष्टुम् आरभत। स उवाच—"कः त्वम् यः एषः वनान्तरे पर्वतगुहायाम् आगतः, कमलदलसदृशैः चरणैः कंटकवृक्षेषु विचरन्? किम् तव तेजः, यद् अन्येषां तेजस्विनां—ईश्वरस्य, अग्नेः, सूर्यस्य, चन्द्रस्य, इन्द्रस्य वा लोकपालानां वा—तेजः तव तेजसः समीपं न गच्छति। अहम् त्वाम् देवदेवानां श्रेष्ठतमम् मन्ये, यः दीपः स्वदीपेन तमः नाशयति, एवं त्वम् गुहायाः अन्धकारं नाशयसि। अथ, नरश्रेष्ठ, यदि तव मनः तुष्टम् अस्ति, तव जन्म, कर्म, कुलं च यथावत् वद। वयं दोषरहिताः सेवायाम् उत्सुकाः। अस्माकं नाम, नरसिंह, इक्ष्वाकुवंशः क्षत्रियः; अहम् यवनाश्वस्य पुत्रः मुकुन्दः इति प्रसिद्धः। दीर्घकालं जागरणेन क्लान्तः, निद्रया इन्द्रियाणि म्लानानि, एकाकी अत्र शयानः, कश्चन माम् जागरयितुम् आगतः। स अपि, दुष्टकर्मणा, भस्मीकृतः; ततः त्वम्, शत्रुसमनः, तेजस्वी, प्रसिद्धः, समुपस्थितः। तव दुर्दृशं तेजः अतिविस्तीर्णम्, यत् दृष्टुम् न शक्नुमः; त्वम् देहिनां मध्ये पूज्यः। राज्ञा एवम् उक्तः भगवान् प्रजापतिः प्रसन्नः स्मितं कृत्वा, मेघनिनादसदृशया वाचा प्रत्युवाच। श्रीभगवान् उवाच—"मम जन्मानि, कर्माणि, नामानि च अनन्तानि, मित्र; अहम् अपि तानि गणयितुम् न शक्नोमि, ते अनन्तानि। कदाचित् महात्मभिः सह भूमौ जन्मानि निरीक्ष्यन्ते, किन्तु मम जन्मानि गुणकर्मनामभिः न निश्चितानि। राजन्, मम जन्मानि कर्माणि त्रिकाले व्याप्नुवन्ति; महर्षयः अपि तानि क्रमशः अन्वेष्टुम् न शक्नुवन्ति। तथापि, मित्र, शृणु; अद्य मम वर्तमानं जन्म कथयामि। ब्रह्मणा पूर्वं धर्मरक्षणाय अहम् प्रार्थितः। पृथिव्याः भारहरणाय, असुरविनाशाय, अहम् यदुवंशे अनकदुन्दुभेः गृहे अवतरितः; जनाः माम् वासुदेवः वासुदेवस्य पुत्रः इति अह्वयन्ति। कालनेमिः, कंसः, प्रलम्बः, अन्ये च दुष्टाः हताः; अयं यवनः अपि तव क्रूरदृष्ट्या भस्मीकृतः। अहम् एषां गुहायाम् तव कृते आगतः, तव अनुग्रहाय; त्वम् पूर्वं मम पूजनं कृतवान्, अहम् भक्तवत्सलः। वरणं वृणु, राजर्षे; सर्वकामान् ददामि; मम अनुग्रहं प्राप्तः कदापि शोकं न आप्नोति।" शुकः उवाच—एवं भगवता उक्तः मुकुन्दः हृष्टः, नारायणं सम्यक् विज्ञाय, गर्गस्य वचनं स्मरन्, प्रणम्य प्रत्युवाच। मुकुन्दः उवाच—"भगवन्, जनाः तव मायया मोहिताः, तव पूजनं न कुर्वन्ति, केवलं दुखं पश्यन्ति; सुखं इच्छन्तः गृहेषु, स्त्रीषु, पुरुषेषु च आसक्ताः, मोहिताः। अनायासेन, स्वस्थशरीरेण, दुर्लभं मानुषं जन्म प्राप्त्वा अपि, यः तव पदपद्मं न सेवते, स पशुवत् गृहवासस्य अन्धकूपे पतति। अजेय, मम कालः व्यर्थः गतः, राज्यसंपदाम् मदेन मोहितः, आत्मानं मर्त्यं मन्ये, पुत्रपत्नीधनसंपत्तिषु अतिसक्तः, अनवरतदुःखैः पीडितः। मृद्भाण्डसदृशे देहे 'नृपः' इति प्रतिष्ठितः, रथैः, गजैः, अश्वैः, पदातिभिः, अनुयायिभिः च परिवृतः, भूमौ गर्वेन विचरन्, अन्यं न गणयन्। मदेन 'किम् इदानीं कर्तव्यम्' इति शब्दैः व्यग्रः, लोभः निरन्तरं वर्धते, विषयेषु तृष्णा; त्वम् तु, विमोहवर्जितः, मृत्युः इव, मुषककुलं चुम्बन् सर्पः इव, सहसा आगच्छसि। कदाचित् सुवर्णरथेषु, महागजेषु वा आरूढः 'नृपः' इति अभिहितः; कालस्य अनिवार्यबलात्, एषः देहः मलः, कृमिः, भस्म वा भवति। दिशां चक्रं विजित्य, भूमिसदृशं रूपं धृत्वा, दिव्यसिंहासने उपविष्टः, अन्यैः नृपैः पूजितः, स नृपः, भगवन्, स्त्रीणां क्रीडायाः पशु इव, गृहसुखेषु नीतः। यः कर्म कुर्वन्, तपस्याम् स्थितः, भोगं त्यक्त्वा, यथायोग्यं दानं दत्त्वा, पुनः 'राजा भूयासम्' इति इच्छति, तृष्णा वर्धते, सुखं न लभते। संसारपरिभ्रमणात् मोक्षं लब्ध्वा, अच्युत, ततः सत्संगः लभ्यते; सत्संगस्य सम्प्राप्तौ, तस्मिन् क्षणे तव भक्ति उत्पद्यते। भगवन्, मम राज्यासक्तिः यद् आकस्मात् निवृत्ता, तव कृपा इति मन्ये; यद् विरक्ताः वनप्रवेशाय भूमिं त्यजन्ति, तत् सत्पुरुषैः इच्छ्यते। प्रभो, तव चरणसेवा एव अन्यं वरं न इच्छामि, यत् अकिञ्चनैः अपि सर्वाधिकं वाञ्छ्यते; यः तव पूजनं कृत्वा, मुक्तिदं त्वाम् प्राप्य, अन्यं बन्धनदं वरं किम् इच्छेत्? अतः, भगवन्, सर्वत्र कामान् त्यक्त्वा, रजस्तमःसत्त्वगुणान् युक्तान्, त्वां शुद्धं निर्गुणं अद्वयं परमपुरुषं चिदात्मानं उपगच्छामि। दीर्घकालं दुःखेन, शोकैः, रिपुभिः तृष्णादिभिः पीडितः, शान्तिं न लब्ध्वा, किञ्चित् तव पदपद्मं प्राप्तः, शरणदं परमात्मानं; रक्ष माम्, भगवन्, अनाथं, अभयम्, अमृतम्, दुःखविमुक्तिं च ददातु। श्रीभगवान् उवाच—"महान् नृप, भूमिपते, तव मनः शुद्धं स्थिरं च; वरैः मोहितः अपि, तव मनः कामैः न विक्षिप्तम्। तव वरप्रार्थनं केवलम् तव जागरूकतायाः परीक्षणाय; एकान्तभक्तानां मनः वरैः न चञ्चलम्। यः योगाभ्यासं कुर्यात्, भक्तिहीनः यदि स्यात्, तस्य मनः, अपि श्वासादिभिः संयमितम्, पुनः कामैः उत्थितम् दृश्यते। भूमौ यथेष्टं विचर, मयि मनः स्थापय; मम भक्ति तव नित्यं स्थिरा भवतु। क्षत्रियधर्मे स्थितः, शिकारादिषु प्राणिनः हतान्; तपस्यां स्थितः, मयि शरणं कृत्वा, पापं त्यज। अगले जन्मनि, नृप, त्वम् द्विजश्रेष्ठः भूत्वा, सर्वभूतहितैषिणः, केवलं माम् प्राप्स्यसि।" शुकः पुनः उवाच—एवं कृष्णेन अनुगृहीतः, इक्ष्वाकुनन्दनः तं प्रदक्षिणं कृत्वा, प्रणम्य, गुहामुखात् निर्गतः। तत्र लघुभूतान्, पशून्, ओषधीन्, वृक्षान् च निरीक्ष्य, कलियुगं आगतम् अवगम्य, उत्तरदिशं प्रति प्रस्थितः। तपसा श्रद्धया च सम्पन्नः, निःसंगः, निःशङ्कः, मनः कृष्णे स्थापयित्वा, गन्धमादनं प्रविष्टः। इति श्रीमद्भागवते महापुराणे प्रथमस्कन्धे एकपञ्चाशदधिका एकसप्तत्युत्तरशततमोऽध्यायः समाप्तः।