तेन भगवतः तेजसा समाक्रान्तचित्तः स राजा बुद्धिमान्, तं विजिगीषया संशयं च कृत्वा, शनैः अविजित्यं बलमिव सन्दृश्य, सौम्यया गिरा पप्रच्छ। स मुष्कुण्दः प्रणम्य पप्रच्छ—"कः त्वं, यस्येदं तेजः कन्दर्पकोट्याः अपि अधिकं, यस्य पद्मदलसदृशपादौ कण्टकिते गिरिगहने विचरतः दृश्येते? किं वा तेजः देवतानां—यथा भगवतः, वह्नेः, सूर्यस्य, चन्द्रस्य, इन्द्रस्य, लोकपालानां वा—तव तेजसा तुलनीयम्? त्वां देवदेवानां श्रेष्ठमहम् मन्ये, यः दीप इव स्वप्रभया गुह्यतमसि तमः नाशयति। पुरुषश्रेष्ठ, यदि ते रोचते, अस्मान् दोषरहितान् सेवायै उत्सुकान् तव जन्म, कर्म, वंशं च सूचय। वयं तु, नरशार्दूल, इक्ष्वाकुवंश्या क्षत्रियबान्धवाः; अहं युवनाश्वस्य पुत्रः मुष्कुण्द इति ख्यातः, भगवन्। दीर्घकालजागरितेन क्लान्तः, निद्रया इन्द्रियाणि मन्दीकृतानि, अहं अत्रैकाकी शयानः, कश्चन मां इदानीं बोधयामास। स अपि स्वदुष्कृतनिमित्तेन भस्मसात् जातः; ततः पश्चात् त्वं, शत्रुसूदन, तत्र स्फुरन् समुपस्थितः। तव तेजः असह्यं, येन वयं दृष्टुं न शक्नुमः; महात्मन्, त्वं देहिनां पूज्यः।" एवं राज्ञा पृष्टः, स भगवान् प्रजापतिः स्मितपूर्वकं मेघगम्भीरया वाचा प्रत्युवाच—"मम जन्मानि, कर्माणि, नामानि च अनन्तानि, सखे; अहम् अपि तानि गणयितुं न शक्नोमि, अनन्तत्वात्। कदाचित् अहम् महात्मभिः सह मानुषानि जन्मानि निरीक्ष्य, तानि गुणकर्मनामभिः न निबद्धानि। मम जन्मानि कर्माणि च त्रिषु कालेषु व्याप्य स्थितानि; ऋषयः अपि तानि क्रमशः अनुसृत्य अन्तं न गच्छन्ति। तथापि, सखे, शृणु, यदिदानीं मम जन्म कथयामि; ब्रह्मणा पूर्वं धर्मरक्षणाय प्रार्थितः अहम्। पृथिव्याः भारं हारयितुं, असुरविनाशाय च, यदुवंशे अनकदुन्दुभेः गेहे अवतीर्णः; लोके मां वासुदेवः वसुदेवात्मज इति विदुः। कालनेमि-कंस-प्रलम्बादीन् दुष्टान् मया निहतान्; अयं च यवनः, राजन्, तव तीक्ष्णदृष्ट्या दग्धः। अहम् अत्र गुहां तव कृते प्राप्तः, तव प्रीत्यर्थं; पूर्वं त्वया मया बहुधा प्रार्थितः, भक्तवत्सलः अहम्। वरं वृणीष्व, राजर्षे; सर्वान् कामान् ददामि ते। मम प्रसादं लब्ध्वा पुनः शोकः न भवति।" एवं भगवता उक्तः, मुष्कुण्दः, हृष्टः, नारायणं ज्ञात्वा, गर्गवचनं स्मरन्, तं प्रणम्य उवाच—"भगवन्, तव मायया मोहिताः जनाः त्वां न भजन्ति, दुःखमात्रं पश्यन्ति; सुखकामाः गृह-स्त्री-पुंसां सङ्गे मोहिताः। अनायासेन, स्वस्थेन देहेन, दुर्लभं मानुषं जन्म प्राप्तः, यो तव पद्मपदं न भजति, स मोहात् गृहकूपे पशुवद् पतति। अजेय, मम कालः निष्फलः गतः; नृपतित्वमदेन मोहितः, पुत्रदारधनधान्येषु गाढस्नेहेन, अनन्तक्लेशपीडितः। मृद्भाण्डवत् अस्मिन देहे, नृपतीनामहं राजा इति स्थितः, रथगजाश्वपत्तिसैन्यपरिच्छदैः परिवृतः, भूमौ गर्वेण विचरन्, अन्यं न मन्यमानः। मदोन्मत्तः, कर्मण्युपायचिन्तया व्यग्रः, तृष्णया वर्धमानया, विषयासक्तः, त्वं तु, अमूढ, मृत्युरिव, आकस्मिकं आगतः, यथा सर्पः मूषिकबिलं जिह्वया स्पृशति। कदाचित् सुवर्णभूषितरथे, महागजे वा, अहं 'नृपतिः' इति विख्यातः; कालस्य दुरत्ययबलात्, एष देहः मलकृम्यग्निभिः अन्ते लील्यते। दिशो विजित्य, पृथिव्यां महद्वपुः धारयन्, दिव्ये आसने उपविष्टः, अन्यैः नृपतिभिः पूजितः, स एव, भगवन्, स्त्रीणां क्रीडायां पशुवत् गृहसुखेषु नीयते। यः कर्म कुर्वन्, तपसा दृढः, भोगत्यागं दानं च कृत्वा, 'राजा भूयासम्' इति पुनः इच्छति, तृष्णया वर्धमानेन, स सुखं न प्राप्नोति। संसारपरिभ्रम्य मोक्षं लभते, अच्युत, तदा सत्सङ्गः लभ्यते; तस्मिन् सति, तत्रैव भगवत्ते भक्ति उत्पद्यते। भगवन्, मम भाग्यं मन्ये, यद् राज्ये अनासक्तिः जाताऽनया; या तपस्विभिः वाञ्छिता, ये वनं गन्तुं, अखण्डभूमिं परित्यजन्ति। प्रभो, तव पादसेवां विना अन्यं वरं न वाञ्छामि; या च नि:स्पृहैः अपि वाञ्छिता; यः त्वां मुक्तिदातारं उपास्य, स कः अन्यं बन्धनकारणं वरं वृणुयात्? तस्मात्, भगवन्, सर्वत्र रजस्तमःसत्त्वगुणसंयुक्तान् कामान् परित्यज्य, त्वां निर्मलम्, निर्गुणम्, अद्वितीयं, शुद्धचैतन्यमयं पुरुषोत्तमं शरणं प्रपद्ये। दुःखशोकादिभिः शत्रुभिः दीर्घकालं पीडितः, शान्तिं न लब्ध्वा, कथमपि तव पादपद्ममुपागतः, परमात्मन्, शरणं ददातु, दीनं मां निर्भयत्वं, अमृतत्वं, शोकविनाशं च ददातु।" भगवान् उवाच—"महाबाहो राजन्, तव मनः शुद्धं, दृढं च; मम वरेण अपि न कम्पितं, कामैः न चलितम्। वरप्रलोभः तव केवलं परीक्षार्थं कृतः; एकान्तभक्तानां मनः वरैः न चलति। ये योगिनः भजनरहिताः, राजन्, तेषां मनः, अविनश्यमानकामत्वात्, प्राणायामादिभिः निगृहीतमपि, पुनः उदेति। तस्मात्, त्वं यथेच्छं पृथिव्यां विचर, मयि मनः कुर्वन्, मयि अनन्यभक्तिः सदा अस्तु। क्षत्रधर्मे स्थित्वा, त्वया शिकारादिषु प्राणिनां हिंसा कृता; परन्तु, तपसा मामाश्रित्य, पापं त्यज। अगामिन्यां जन्मनि, राजन्, त्वं द्विजश्रेष्ठः भविष्यसि, सर्वभूतसुहृद्, मामेव प्राप्स्यसि।" शुक उवाच—एवं, तात, कृष्णेन कृपया लब्ध्वा, स इक्ष्वाकुवंशजः तं प्रदक्षिणीकृत्य, प्रणम्य, गुहामुखात् निर्गतः। स लघुपुरुषान्, पशून्, ओषधीन्, वृक्षांश्च निरीक्ष्य, कलियुगस्य आगमनं विज्ञाय, उत्तरदिक् जगाम।