एवं उक्तः स महात्मा देवताभ्यः प्रणम्य गुहां प्रविश्य तत्रैव दैवेन निद्रया समाविष्टः शयने निषण्णः। तस्मिन्नवनिपे यवने स्वेन पापेन भस्मीकृते, भगवाञ् स सात्वतानां श्रेष्ठः श्रीकृष्णः तं प्राज्ञं मुचुकुन्दं स्वयम् अविर्भूतः। स तु तम् अद्भुतं पुरुषं ददर्श—मेघश्यामं पीताम्बरधरं, वक्षसि श्रीवत्सलक्ष्मणं कौस्तुभमणिना दीप्तिमन्तं, चतुर्भुजं वैजयन्तीमाल्यभूषितं, सुन्दरमुखं, प्रसन्नवदनं, मकरकुण्डलमण्डितकर्णं, सर्वमानवानां मनोहरदर्शनं, स्नेहमन्दस्मितलोचनं, सदा यौवनं, सिंहगामिनं, महावीर्यसमन्वितं। तस्य तेजसा विस्मितः स राजा मुचुकुन्दः संशयान्वितः, तं दुर्निवार्यं प्रभुम् उपलभ्य, सावधानेन स्वर्यं पप्रच्छ। स उवाच—"को भवान् एष वनान्तरे गुहायां प्रविष्टः, कण्टकाकीर्णेषु स्थलेषु पद्मपत्रनिभपादः सञ्चरन्? किं देवानां तेजो, अग्निसूर्यचन्द्रेन्द्रलोकपालादीनां, भवतः तेजसा तुल्यं स्यात्? अहम् त्वां देवादिदेवेषु श्रेष्ठमवेहि, यः दीप इव गुहां स्वप्रभया तमः नाशयति। पुरुषश्रेष्ठ, यदि रोचते, अस्मान् अकलुषसेवकान् प्रति स्वस्य जन्मकर्मवंशान् कथय। वयं तु इक्ष्वाकुवंश्या: क्षत्रियबान्धवाः, अहं युवनाश्वपुत्रो मुचुकुन्द इति ख्यातः। दीर्घस्वप्नरात्र्युपरान्तं क्लान्तेन्द्रियः एकाकी अत्र शयानः, कश्चित् मां बोधयामास। स चापि स्वपापेन भस्मीकृतः, ततः पश्चात् त्वं शत्रुनिग्रहविक्रमशाली, प्रभामण्डलसमन्वितः, अत्राविर्भूतः। तव तेजः असह्यं, न हि वयं तव दर्शनं शक्ष्यामः; त्वं हि देहिनां वन्दनीयः।" एवं राज्ञा पृष्टः स भगवान् प्रजापतिः स्मितपूर्वं, मेघगम्भीरया वाचा प्रत्युवाच—"मम जन्मानि कर्माणि नामानि च अनन्तानि, सखे, नाहं तानि गणयितुं शक्तः। किल कदाचित् महात्मभिः सह भूमौ जन्मनि विचिन्तितानि, किन्तु गुणकर्मनामभिः मम जन्म न निगद्यते। मम जन्मकर्माणि त्रिकाले व्याप्य स्थितानि, तेषां क्रमं अन्वेषमाणाः ऋषयः अपि न पारं यान्ति। तथापि, सखे, इदानीं मम वर्तमानं जन्म शृणु। पूर्वं ब्रह्मणा धर्मरक्षणार्थं आहूतः अहम्, ततोऽहं पृथिव्याः भारावतारणाय, असुरविनाशनाय, यदुवंशे अनकदुन्दुभेः गेहे अवतीर्णः। मां जनाः वासुदेवः वसुदेवात्मज इति विदुः। कालनेमिकंसप्रलम्बाद्यधमपुरुषाः मया निहताः, अयं च यवनः तव दृष्ट्या भस्मीकृतः। अहं तव कृतेऽत्र गुहां प्राप्तः, पूर्वं त्वया महता भक्त्या मां प्रार्थितः, भक्तवत्सलः अहम्। वरान् वृणीष्व राजर्षे, सर्वान् कामान् दास्यामि; मदीयप्रसादेन दुःखं न कदापि भवति।" शुक उवाच—एवं भगवता उक्तः मुचुकुन्दः प्रमुदितः, तं नारायणं गार्गवचनस्मरणेन ज्ञात्वा, प्रणिपत्य उवाच—"भगवन्, जनाः तव मायया मोहिताः, त्वां न भजन्ति, दुःखमात्रदर्शिनः; सुखार्थिनः गृहपत्नीपुत्रपुरुषेषु आसक्ताः मोहिता भवन्ति। अनायासेन, स्वस्थदेहे, दुर्लभं मानुषं जन्म लब्ध्वापि, यः तव चरणारविन्दं न सेवते, स मोहवशात् गृहकूपे पतति, पशुवद्। अजातशत्रो, ममायं कालः व्यर्थं गतः—राज्यदर्पमदात् प्रमत्तस्य, आत्मानं मर्त्यं मन्यमानस्य, पुत्रदारधनधन्येषु आसक्तस्य, अनन्तचिन्तया पीडितस्य।" "मृदमयघटसमानेऽस्मिन्नेव देहे, नरपतिरिति प्रतिष्ठितः, रथगजाश्वपत्तिपार्षदैः परिवृतः, अहं भूमिम् अहंकारेण सञ्चरन्, अन्यं न किंचन मन्यमानः। कामविषयलोभवशात्, किमनन्तरं कर्तव्यमिति चिन्तया मग्नः, लोभवृद्ध्या प्रमत्तः, त्वं तु अप्रमत्तः मृत्युरिव, मूषिकबिलं जिघांसुः सर्पः इव, सहसा आगतः। कदाचित् सुवर्णभूषितरथमारुह्य, महागजाधिरूढः, नरपतिरिति ख्यातः, कालस्य दुरतिक्रम्यशक्त्या, एष देहः मलकृमिभस्मसंज्ञः भवति।" "दिग्विजयं कृत्वा, भूमिसमप्रमाणं रूपं धारयन्, दिव्ये सिंहासने उपविष्टः, अन्यैः राजभिः पूजितः, स एव पुरुषः, भगवन्, स्त्रीणां क्रीडनकवद् गृहसुखेषु नीयते, पशुवत्। यः कर्म कुर्वन्, तपसि स्थितः, यथोचितं दानं दत्वा, भोगत्यागं कृत्वापि, पुनः—'राज्यं प्राप्नुयाम्'—इति इच्छया, तृष्णया न तृप्तिं लभते। संसारपरिभ्रम्य, यदा मोक्षं लभते, तदा सत्सङ्गः सुलभ्यते; सति सत्सङ्गे, तस्मिन् क्षणे, भगवन्, त्वयि भक्तिः जायते।" "भगवन्, मम राज्यासक्तेः अनायासेन नाशः तव प्रसाद इति मन्ये, यद् यतयः अपि, अनन्तभूमिं त्यक्त्वा, वनं प्रविशन्ति। प्रभो, त्वदङ्घ्रिसेवां विना अन्यं वरं न वाञ्छामि, या अकिञ्चनैः अपि अभिलषिता; यः त्वां मुक्तिदं सम्पूज्य, स कः अन्यं बन्धनकारणं वरं वृणुयात्? अतः, भगवन्, रजस्तमःसत्त्वगुणयुक्तान् सर्वान् कामान् परित्यज्य, त्वां शुद्धं निर्गुणं द्वैतहीनं परं पुरुषं विज्ञानस्वरूपं प्रपद्ये।" "बहुकाले दुःखशोकादिभिः पीडितः, रिपुभिः तृष्णादिभिः क्लिश्यमानः, कदापि शान्तिं न लब्ध्वा, किञ्चित् प्रकारेण तव पादपद्मम् उपागतः, परमार्थस्वरूप, शरणद, दीनं मां, भगवन्, निर्भयत्वं, अमृतत्वं, शोकविनाशं च ददातु।" भगवान् उवाच—"राजन, तव मनः शुद्धं स्थिरं च, यः वरैः लोभितोऽपि न चञ्चलम्। तव वरलोभनं केवलं जागरूकतापरीक्षणार्थं कृतम्; एकान्तभक्तानां मनः वरैः न चलति। योगाभ्यासिनां तु, येषां भक्तिर् नास्ति, तेषां मनः वाय्वादिभिः निगृहीतम् अपि, अवश्यं पुनः उत्क्षिप्यते।