वीरः स राजा, मनुष्यलोकं च शत्रुविहीनं राज्यं परित्यज्य, अस्मान् रक्षितुम् इच्छाभिः सर्वासु परित्यक्तासु, सर्वं त्यक्तवान्। तस्य पुत्राः, भार्याः, बान्धवाः, मन्त्रिणः, सचिवाः, तद्वयस्काः प्रजाश्च, अद्य न सन्ति। कालः स सर्वशक्तिमान् चाव्यय ईश्वरः, बलवन्तमपि बलात् जयति; स यथा गोपालः गवां विनाशं करोति, एवं सर्वभूतानां अन्तं लीलया करोति। तस्माद् भगवता, “वरं वृणीष्व, सौम्य, मोक्षं विहाय; अद्य नः स नास्ति, एक एवेश्वरः स अव्ययः भगवान् विष्णुः,” इत्युक्ते, स महात्मा देवतान् प्रणम्य गुहां प्रविश्य दिव्यनिद्रया सुप्तः। यवनः भस्मीकृतः सति, स भगवाञ्छ्रेष्ठः सात्वतानां, स्वयम् आत्मानं प्राज्ञाय मुचुकुन्दाय प्रादर्शयत्। स मुचुकुन्दः तम् अपश्यत्—मेघश्यामं, पीताम्बरधरं, वक्षसि श्रीवत्सलाञ्छनं, कौस्तुभमणिना शोभितम्, चतुर्भुजं, वैजयन्तीमाल्यविभूषितम्, सुन्दरं सौम्यवदनं, मकरकुण्डलदीप्तिमन्तम्। सर्वमानवानां मनोहरं, स्निग्धहसितलोचनं, नित्यम् इव यौवनं, सिंहप्रतापं, महावीर्यम्। तस्य तेजसा विस्मितः स राजा, संशयकः सजागरूकः च, अविजित्यं बलमिव, शनैः पप्रच्छ। स मुचुकुन्दः उवाच—“कः त्वं, या इह कानने गुहायां समागतः, कण्टकिते पथि पद्मपत्रसदृशैः पादैः विचरन्? किं देवानां तेजः—यथा प्रभुः, वह्निः, सूर्यः, चन्द्रः, इन्द्रः, लोकपालः, अन्यो वा—तव तेजसा तुल्यं? त्वां देवदेवानां श्रेष्ठमवगच्छामि; यथा दीपः तमो नुदति, तथा त्वं गुहायाः अन्धकारं नुदसि। “नरश्रेष्ठ, यदि रोचते, वयं निर्दोषसेवायाः उत्सुकाः, तव जन्मकर्मवंशं वद। वयं तु नरशार्दूल, इक्ष्वाकुवंश्याः क्षत्रियबान्धवाः; अहं तु युवनाश्वपुत्रो मुचुकुन्द इति ख्यातः प्रभो। दीर्घजागरणात् क्लान्तः, निद्रया इन्द्रियाणि मुह्यन्ति, एकाकी अत्र शयानोऽहम्, यावत् कश्चन मां बोधयामास। स अपि पापेन स्वयमेव भस्मीकृतः; ततः त्वं, शत्रुनिग्रहप्रसिद्ध, साक्षात् प्रादुरासीः। “तव तेजः असह्यं, दृष्टुं न शक्नुमः; देहिनां मध्ये त्वं पूज्यः।” इति उक्ते, स भगवाञ्जनस्रष्टा स्मितपूर्वकं मेघनिनादसदृशया गिरा प्रत्युवाच। भगवानुवाच—“मम जन्मानि कर्माणि च नामानि च अनन्तानि, सखे; अपि स्वयम् अहं तानि गणयितुं न शक्नोमि। कदाचित् महात्मभिः सह भूमौ जन्म निरीक्ष्यते, परन्तु तानि गुणकर्मनामभिः न निबद्धानि। मम जन्मकर्माणि त्रिकालं व्याप्नुवन्ति; ऋषयः अपि तानि अनुक्रम्य न पारं गच्छन्ति। तथापि, सखे, अधुना मम वर्तमानं जन्म शृणु; पुरा ब्रह्मणा धर्मरक्षणाय आहूतः अहम्। “भूभारनाशाय, असुरविनाशाय च, यदुवंशे अनकदुन्दुभेः कुले अवतीर्णः; लोके मां वासुदेवः, वासुदेवात्मजः इति विदुः। कालनेमिः, कंसः, प्रलम्बः, अन्ये च दुष्टाः मया निहताः; अयं यवनः अपि तव दृष्टिपातेन दग्धः। एतस्मिन् गुहायाम् अहं तव कृते प्राप्तः, तव अनुग्रहार्थम्; पूर्वं त्वया बहु प्रार्थितः, अहं भक्तवत्सलः। “वरान् वृणीष्व, राजर्षे, सर्वान् कामान् दास्यामि; मम अनुग्रहेण पुनः दुःखं न भविष्यति।” इत्युक्ते, शुकः उवाच—एवं भगवता उक्तः मुचुकुन्दः प्रमुदितः, तम् नारायणं जज्ञे, गर्गवचनं च स्मरत्, प्रणम्य उवाच। मुचुकुन्दः उवाच—“प्रभो, जनाः तव मायया मोहिताः, त्वां न सेवन्ते, दुःखमात्रदर्शिनः; सुखकामाः गृहपत्नीपुत्रेषु मोहिताः। अनायासेन, स्वस्थदेहेन, दुर्लभं मानुषं जन्म लब्ध्वापि, तव पादारविन्दं न सेवते, मोहात्, स गृहमन्धकूपे पतति, पशुवत्। “अजातशत्रो, ममायं कालः व्यर्थं गतो, राज्यमदात्, देहाभिमानेन, पुत्रदारधनवस्तुषु आसक्त्या च, अनन्तचिन्तया पीडितः। मृद्भाण्डवत् अस्मिन्नेव देहे, ‘नृपः’ इति प्रतिष्ठितः, रथगजाश्वपदातिसैन्यसम्पन्नः, अहंकारेण भूमौ विचरामि, अन्यं न मन्ये। मदान्धः, ‘किं कर्तव्यम्?’ इति शब्दैः व्यग्रः, लोभवृद्ध्या विषयेषु तृष्णया मग्नः; त्वं तु, अच्युत, सहसा मृत्युरिव, नागः मूषिकबिलं यथा, आगतः। “कदाचित् सुवर्णरथेषु, वा महागजेषु, आसीत् ‘नृपः’ इति ख्यातिः; किन्तु कालस्य अवश्यभावात्, एषः एव देहः मलकृमिभस्मसञ्ज्ञः भवति। दिशां जयित्वा, भूमिसमानं रूपं धारयित्वा, रत्नासन उपविष्टः, अन्यैः नृपैः पूजितः अपि, सः स्त्रीणां क्रीडार्थं गृहे नीयते, पशुवत्। “कर्मकृदपि, दृढतपस्वी, भोगत्यागी, यथाशास्त्रं दानदः, पुनः ‘भूयासं नृपतिः’ इति इच्छति, तृष्णया न तृप्यति। संसारपरिभ्रम्य, मोक्षं प्राप्य, अच्युत, साधूनां संगः लभ्यते; तस्मिन् सति, तावन्मात्रेण, तव भक्तिः उदेति। “भगवन्, तव अनुग्रहेण, यदृच्छया, राज्यासक्तिः मयि नष्टा—या साधुभिः वाञ्छिता, ये वनं गन्तुम्, अखण्डभूमिं त्यजन्ति। प्रभो, त्वत्पादसेवान्यं वरं न वाञ्छे, सा च अकीनचनैः अपि प्रार्थिता; त्वां मोक्षदं सम्पूज्य, कोऽन्यं बन्धनजनकं वरं वृणुयात्? “तस्मात्, भगवन्, सर्वत्र सर्वान् कामान्, रजस्तमःसत्त्वगुणबद्धान्, त्यक्त्वा, त्वां शुद्धं निर्गुणं द्वैतशून्यं परमपुरुषं, चिन्मात्रं, शरणं प्रपद्ये।