देवाः स्वस्य रक्षकं मुचुकुन्दं गुहायां प्राप्तवन्तः तम् उपगम्य एवमूचुः—“राजन्, अस्माकं रक्षणकृच्छ्रात् त्वम् अद्य निवर्तस्व।” हे वीर, त्वम् अस्मिन्मर्त्यलोके निरपराधराज्यं परित्यज्य, सर्वान् कामान् परित्यज्य, अस्मान् रक्षितवान्। तव पुत्राः, भार्याः, बान्धवाः, मन्त्रिणः, सुहृदः, समवयस्का जनाः, प्रजाश्च—एते सर्वे नष्टाः। कालः हि परमेश्वरः, सर्वशक्तिमान्, स्थावरजङ्गमात् बलवत्तरः; सः क्रीडन् सर्वाणि भूतानि अन्ते नयति, यथा गोपः गवां समूहम्। अतः, त्वं वरं वृणीष्व—मुक्तिं विहाय—यतोऽद्य सैव नास्माकं दातुं शक्या; एक एव ह्यव्ययः भगवान् विष्णुः तस्याः दाता। एवं देवैः सम्बोधितः स महात्मा मुचुकुन्दः तान् प्रणम्य गुहाम् प्रविश्य, दिव्यनिद्रया आवृतः, शय्यां समुपविवेश। तस्मिन् यवने भस्मीकृते, भगवाञ्छ्रीकृष्णः सात्वतानां श्रेष्ठः, तस्यां गुहायां प्राज्ञं मुचुकुन्दं स्वयम् प्रादर्शयत्। स मुचुकुन्दः तं दृष्ट्वा—मेघश्यामं, पीताम्बरधरं, वक्षसि श्रीवत्सलाञ्छनं, कौस्तुभमणिना विराजमानम्, चतुर्भुजं, वैजयन्तीमाल्योपशोभितम्, सुन्दरमुखमन्दस्मितं, मकरकुण्डलधारिणम्, सर्वमानुषाणां मनोहरं, स्निग्धस्मितलोचनं, नित्ययुवानमिव, सिंहगामिनं, महाबलसम्पन्नम्—तस्य तेजसा विस्मितः स राजा सन्दिग्धः, सावधानः, तं शनैः पप्रच्छ, अनिर्जित्यस्य शक्तेः साक्षात् साक्षात्कारमिव। श्रीमुचुकुन्दः उवाच—“कः त्वं, या इह काननं गिरिगुहां च आगतः, कण्टकाकीर्णे स्थले कमलदलसदृशपादेन विचरन्? देवतेजसां प्रभा—भगवान्, अग्निः, सूर्यः, चन्द्रः, इन्द्रः, लोकपालः, अन्ये वा—तव तेजसा किं तुल्यं? त्वं हि देवादिदेवेषु श्रेष्ठः, यः दीप इव गुहायाः तमः प्रकाशेन अपोहसि। नरश्रेष्ठ, यदि रोचते, तव जन्म, कर्म, वंशं च वद; वयं निष्कल्मषसेवायै उत्सुकाः। वयं तु इक्ष्वाकुवंश्या: क्षत्रियाः; अहं युवनाश्वस्य पुत्रः मुचुकुन्दः इति ख्यातः, भगवन्। चिरं जागरणक्लान्तः, निद्रया इन्द्रियाणि मूढानि, एकाकी अत्र शयानः, कश्चित् मां अद्य जागरयामास। स अपि नूनं स्वदुष्कृत्यैव भस्मीकृतः; ततः त्वं, ख्यातयशाः, रिपुसूदन, तत्रैव प्रादुरभूः। तव दुर्दर्शं तेजो न सह्यं; भगवन्, त्वं देहिनां पूज्यः।" एवं राजा उक्तः, भगवान् प्रजापतिः स्मितपूर्वं मेघगम्भीरया वाचा प्रत्युवाच—“मम जन्मानि, कर्माणि, नामानि च अनन्तानि, मित्र; अहं अपि तानि गणयितुं न शक्नोमि, यतो ह्यनन्तानि। कदाचित् महानुभावैः सह भूमौ जन्मनि विचिन्त्यन्ते, किन्तु मम जन्म न गुणकर्मनामभिः निश्चितानि। मम जन्मानि कर्माणि च त्रिकाले व्याप्यन्ते; ऋषयः अपि तानि क्रमशः अनुसरन्तः अन्तं न गच्छन्ति। तथापि, मित्र, शृणु, यद्यद्यत् वर्तमानं जन्म वदामि; ब्रह्मणा चिरं पूर्वं धर्मरक्षणाय प्रार्थितः। भूमेः भारावतरणाय, असुरविनाशाय, यदुवंशे अनकदुन्दुभेः गृहे अवतीर्णः; लोके मां वासुदेव इति वदन्ति। कालनेमिः, कंसः, प्रलम्भः, अन्ये च दुष्टाः मया हताः; अयं च यवनः, राजन्, तव घोरदृष्ट्या दग्धः। अहं तव कृतेऽत्र गुहां प्राप्तः, तव अनुग्रहाय; त्वं ह्यपूर्वं मां महता भक्त्या उपास्तवान्, भक्तवत्सलः अस्मि। वरं वृणीष्व, राजर्षे, सर्वान् कामान् दास्ये; मदीयप्रसादसम्पन्नः कदापि शोचति न।" एवं भगवता उक्तः, मुचुकुन्दः हृष्टः, तं नारायणं जिज्ञासमानः, गर्गस्य वचनानि स्मृत्वा, प्रणम्य, उवाच—“भगवन्, जनाः तव मायया मोहिताः, त्वां न भजन्ति, दुःखमात्रं पश्यन्तः; सुखलिप्सया गृहपत्नीपुत्रसङ्गे मोहिताः। अकल्मष, मर्त्येऽस्मिन् दुर्लभं देहम्, स्वस्थं, अकिञ्चनं लब्ध्वापि, यः तव चरणारविन्दं न भजति, स मोहात् गृहकूपे पतितः पशुवत्। अजेय, ममायं कालः निरर्थकं गतः—राज्यसंपदामदेन, देहात्मबुद्ध्या, पुत्रदारधनवस्तुपाशैः बध्यमानः, चिन्तया पीडितः। मृद्भाण्डवत् अस्मिन् शरीरे, ‘नृपः’ इति प्रतिष्ठितः, रथगजाश्वपदातिसमेतः, अहंकारेण भूमिं विचरन्, अन्यं न गणयन्। मदोन्मत्तः, ‘किं कर्तव्यम्’ इति शब्दायमानः, तृष्णया विवर्धमानः, विषयासक्तः; त्वं तु, विमूढः न, मृत्युरिव, अचानक् आगतः, यथा सर्पः मूषिकच्छिद्रं जिह्वया लिलिहानः। कदाचित् सुवर्णरथस्थः, महागजमारूढः, ‘नराधिपः’ इति कथितः, किन्तु कालस्य दुष्प्रतिहार्यबलात्, एष शरीरेव मलकृमिभस्मसंज्ञम्। दिशां जयित्वा, भूमिसमानवपुषा, दिव्ये सिंहासने स्थितः, अन्यैः नृपतिभिः पूजितः अपि, स नारीणां क्रीडनकवत् गृहसुखेषु नीयते, पशुवत्। यः कर्म कुर्वन्, तपसि स्थितः, भोगत्यागी, यथाशास्त्रं दानं ददाति, स पुनः ‘राजा स्याम्’ इति इच्छति; तृष्णया न तृप्तः। संसारपरिभ्रमानन्तरं, मुक्तिं लभते चेत्, अच्युत, तदा साधुसङ्गः लभ्यते; तस्मिन्नेव क्षणे तव भक्तिरेव जायते। भगवन्, मम सौभाग्यमेतत्, यत् राज्यासक्तिः अनायासेन निवृत्ता; या साधुभिः वाञ्छिता, ये वनप्रवेशाय अखण्डभूमिं परित्यजन्ति। प्रभो, तव पादसेवान्यं वरं न वाञ्छे, या अकिञ्चनैः अपि परमा वाञ्छिता; यः त्वां मुक्तिदं सम्पूज्य, स अन्यं बन्धनकारकं वरं कः वाञ्छेत्?” एवं स मुचुकुन्दः भगवतः सान्निध्ये, स्वानुभूतदुःखानां विवेकं कृत्वा, परमानन्देन तं स्तौतुम् आरब्धवान्।