राजा उवाच— “भो ब्राह्मण, कः स पुरुषः? कस्य वंशजः, किम् बलम्? कस्य हेतोः गुहां प्रविश्य तत्र शयनं कृतवान्? यवननाशकस्य तस्य तेजः किमासीत्?” श्रीशुक उवाच— सः पुरुषः इक्ष्वाकुवंशे जातः, माहात्म्येन प्रसिद्धः, मांधातुः कुमारः, मुचुकुन्द इति ख्यातः, ब्राह्मणभक्तः, सत्यपरायणश्च आसीत्। देवानां गणाः, इन्द्रादयः अपि, असुरेभ्यः भीतान् आत्मानं रक्षितुम्, तं मुचुकुन्दं समुपेत्य रक्षां याचिरे। स च मुचुकुन्दः, तेषां देवतानां रक्षां दीर्घकालं कृतवान्। अथ देवाः तं स्वं रक्षकं गुहायां लब्ध्वा, “राजन्, त्वया अस्माकं रक्षायाः क्लेशः परित्यज्यताम्,” इति ऊचुः। “वीर, त्वं मानवलोकं, निर्जितशत्रुं राज्यं च परित्यज्य, सर्वान् कामान् त्यक्त्वा, अस्मान् रक्षितवान्। तव पुत्राः, भार्याः, बान्धवाः, मन्त्रिणः, सचिवाः, समवयस्काः प्रजाश्च, सर्वे नष्टाः। कालः हि बलवतां बलवान्, अव्ययः, सर्वशक्तिमान्, लीलया समस्तभूतान् अन्तं नयति, यथा गोपालः गवाम्। वरं वृणुष्व, सौम्य, मुक्तिं विहाय; सा हि अद्य अस्माकं न दातव्या, एक एव भगवान् विष्णुः अव्ययः, तदर्थं सः दातुमर्हति।” एवं श्रुत्वा, सः महात्मा मुचुकुन्दः, देवान् प्रणम्य, गुहां प्रविश्य, दिव्येन निद्रया सुप्तः। यदा यवनः तस्य दृष्ट्या भस्मीकृतः, तदा भगवान् सात्मतानां श्रेष्ठः श्रीकृष्णः, प्राज्ञं मुचुकुन्दं स्वयम् प्रादर्शयत्। स मुचुकुन्दः तं दृष्ट्वा— मेघश्यामं, पीतवाससं, वक्षसि श्रीवत्सलक्षणं, कौस्तुभमणिना शोभमानं, चतुर्भुजं, वैजयन्त्यालङ्कृतं, सुन्दरमन्दस्मितमुखं, मकरकुण्डलधारिणं, सर्वमानवानां मनोहरं, स्निग्धस्मितलोचनं, सदा युवानं, सिंहगामिनं, महावीर्यसम्पन्नं— तस्य तेजसा आकृष्टः, संशयान्वितः, सविनयम्, अविजितबलं प्रष्टुम् आरब्धवान्। मुचुकुन्द उवाच— “कः त्वं, या इह काननं गिरिगुहां च आगतः, कण्टकाकीर्णे स्थले पद्मपदेन विचरन्? देवतेजसां, वह्निसूर्यचन्द्रेन्द्रलोकपालादीनां, तव तेजः समं किम्? अहं त्वां देवदेवानां श्रेष्ठम् मन्ये, यः दीपवत् अस्य गुहायाः तमः नुदति। नरश्रेष्ठ, यदि ते रोचते, तव जन्म, कर्म, वंशं च, निष्कल्मषैः सेवितुं इच्छद्भिः अस्माभिः कथय। वयं तु इक्ष्वाकुवंश्याः क्षत्रियबान्धवाः; अहं युवनाश्वस्य पुत्रः मुचुकुन्दः इति ख्यातः। दीर्घजागरणक्लान्तः, निद्रया इन्द्रियाणि मन्दीकृतानि, एकाकी अत्र शयितः, यावत् कश्चित् मां बोधयामास। स अपि, स्वकृतदुष्कृत्येन, भस्मीकृतः; ततः पश्चात् त्वं, शत्रुदमन, प्रत्यक्षः अभूत्। तव अप्रतिहतं तेजः न सह्यते; त्वं हि देहिनां पूज्यः।“ एवं राज्ञा उक्तः, भगवान् भूतभावनः, मन्दस्मितः, मेघनिनादनिःस्वनवत् गभीरया वाचा प्रत्युवाच। भगवान् उवाच— “मम जन्मानि, कर्माणि, नामानि च अनन्तानि, सखिन्; अहं अपि तानि गणयितुं न शक्नोमि, अनन्तत्वात्। कदाचित्, महात्मभिः सह, पृथिव्यां जन्मनि विचारितानि, किन्तु गुणकर्मनामभिः मम जन्म न निश्चितम्। मम जन्मानि कर्माणि च त्रिकाले व्याप्य स्थितानि; ऋषयः अपि, क्रमशः अन्वेषणं कृत्वा, अन्तं न प्राप्नुवन्ति। तथापि, सखिन्, इदानीं मम वर्तमानं जन्म कथयामि— पूर्वं ब्रह्मणा धर्मरक्षणाय अहम् आहूतः। पृथिव्याः भारं शमयितुं, असुरविनाशाय च, अहम् अनकदुन्दुभेः गेहे, यदुवंशे, अवतीर्णः; लोके मां वासुदेवः, वसुदेवस्य पुत्रः इति प्रथयन्ति। कालनेमिः, कंसः, प्रलम्बः, अन्ये च दुष्टाः मया निहताः; अयं च यवनः, राजन्, तव दृष्ट्या दग्धः। अहम् एतां गुहां तव कृते आगतः, तव अनुग्रहाय; पूर्वं त्वया महती प्रार्थना कृता, अहं भक्तवत्सलः। वरेषु, राजर्षे, सर्वान् कामान् दास्यामि; मम प्रसादेन पुनः कदापि शोको न भवति।” श्रीशुक उवाच— एवं भगवता उक्तः, मुचुकुन्दः प्रमुदितचित्तः, तम् नारायणं विज्ञाय, गर्गवचनं स्मृत्वा, प्रणम्य, प्रत्युवाच। मुचुकुन्द उवाच— “भगवन्, तव मायया मोहिताः जनाः, त्वां न भजन्ति, केवलं दुःखमात्रं पश्यन्ति; सुखमिच्छन्तः गृहपत्नीपुत्रपुरुषेषु आसक्ताः, मोहिता भवन्ति। अनघ, यः कश्चित् इह दुर्लभं मानवजन्म प्राप्य, यथाकथञ्चित्, आरोग्ययुक्तः, किञ्चिदपि प्रयत्नं विना, तव चरणारविन्दं न सेवते, स मोहवशात् गृहकूपे पतति, पशुवत्। अजेय, ममायं कालः व्यर्थं गतः; राजसुखमदेन, मृत्युभावेन, पुत्रदारधनवस्तुषु आसक्तः, अनन्तक्लेशवशः। मृद्भाण्डवत् अस्मिन्नेव देहे, नराधिप इति प्रतिष्ठितः, रथगजाश्वपदातिसैन्यपरिच्छदैः परिवृतः, अहं पृथिवीं गर्वेण विचरामि, अन्यं न गणयन्। मदोन्मत्तः, ‘किं कर्तव्यम्’ इति उच्चैः चिन्तयन्, अतृप्तकामः, विषयासक्तः, त्वं तु, अमोहितः, मृत्युरिव, मुषिकबिलं चाटुलः सर्पः इव, सहसा आगतः। कदाचित् सुवर्णरथयुक् गजेन्द्रारूढः, ‘नराधिप’ इति ख्यातः, कालस्य दुरत्ययेन, एष एव देहः मलकृम्यग्निभिः भज्यते। दिशां जयित्वा, पृथिवीमिव विशालरूपः, दिव्ये आसने स्थितः, अन्यैः नृपतिभिः पूजितः, स एव, भगवन्, स्त्रीणां क्रीडायाः पशुवत्, गृहसुखेषु नीयते। यः कर्म करोति, तपसि स्थितः, भोगत्यागी, यथाशास्त्रं दानं ददाति, स अपि पुनः, ‘राज्यं मे स्यात्’ इति इच्छन्, तृष्णया न तृप्तिम् आप्नोति।” एवं श्रीमद्भागवते महापुराणे प्रथमस्कन्धे एकपञ्चाशत्तमोऽध्याये मुचुकुन्दकृष्णसंवादः सम्यक् प्रवहति।