सः, दीर्घकालं सुप्तः, शनैः समुत्थाय चक्षुषी उद्घाट्य, सर्वदिशः निरीक्ष्य तं पुरुषं समीपस्थितं अपश्यत्। तस्मिन्नेव क्षणे, तस्य पुरुषस्य क्रुद्धदृष्ट्या, यवनः तस्य शरीरेणैवोत्पन्नेन ज्वलनाग्निना तत्क्षणं भस्मीकृतः। ततः राजा उवाच—हे ब्राह्मण, कः स पुरुषः? कस्य वंशः, कस्य बलं? किमर्थं गुहायां प्रविश्य सुप्तः? यवनविनाशकस्य तेजः किम्? श्रीशुक उवाच—सः इक्ष्वाकुवंशे जातः, मान्धातुः महात्मनः पुत्रः, मुचुकुन्दः नाम, ब्राह्मणेषु भक्तः, सत्यम् अनुवर्तिता। देवानां गणैः, इन्द्रसहितैः, असुरेभ्यः भयभीतः रक्षितुं प्रार्थितः, सः दीर्घकालं तेषां रक्षां कृतवान्। देवाः गुहायां तं रक्षकं मुचुकुन्दं प्राप्त्वा, 'राजन्, अस्माकं रक्षणक्लेशं त्यज,' इति उक्तवन्तः। हे वीर, त्वं मनुष्यलोकं, शत्रुविहीनं राज्यं च परित्यज्य, सर्वेषां कामानां परित्यागं कृत्वा अस्मान् रक्षितवान्। तव पुत्राः, पत्न्यः, बन्धवः, मन्त्रिणः, सचिवाः, समवयस्काः प्रजाः च, अद्य जीवन्ति न। कालः, सर्वशक्तिमान्, अव्ययः प्रभुः, बलवतः अपि बलिष्ठः; क्रीडन् सर्वाणि भूतानि विनाशयति, गोपालः इव गोः। वरेच्छ, शुभं ते अस्तु, मोक्षं विना; अद्य अस्माकं तद् दातुं न शक्यते; एकः एव प्रभुः अस्ति, सः अव्ययः भगवन् विष्णुः। इति उक्तः, सः महात्मा, देवान् नमस्कृत्वा, गुहायां प्रविश्य, दिव्यनिद्रया सुप्तः। यवने भस्मीकृते, श्रीभगवान् सात्वतश्रेष्ठः, बुद्धिमन्तं मुचुकुन्दं दर्शनाय प्रकटितः। सः तम् मेघश्यामं, पीतवाससम्, श्रीवत्सलक्षणं वक्षसि, कौस्तुभमणिना दीप्तं अपश्यत्। चतुर्भुजं, वैजयन्तीमालया शोभितं, सुन्दरं प्रसन्नवदनं, मकरकुण्डलाभ्याम् अलंकृतं, सर्वजनानां दर्शनाय योग्यं, स्निग्धस्मितलोचनं, नित्ययुवानं, सिंहगामिनं, उदारवीर्यं च। तस्य तेजसा आक्रान्तः, बुद्धिमान् राजा, सन्दिग्धः, सावधानः, शनैः अप्रधर्ष्यं शक्तिं इव, तम् पप्रच्छ। श्रीमुचुकुन्दः उवाच—कः त्वम्, यः इह वनं, पर्वतगुहां आगतः, कमलपत्रसदृशपादैः कंटकसंकटे विचरन्? किं तेजः दीप्तानां—भगवतः, अग्नेः, सूर्यस्य, सोमस्य, इन्द्रस्य, लोकपालस्य वा—तव तेजः समं? त्वाम् अहम् देवदेवानां श्रेष्ठं मन्ये; यथा दीपः गुहायाः तमः प्रकाशेन नुदति, तथा त्वम्। हे नरश्रेष्ठ, इच्छसि चेत्, अविदुषां दोषरहितसेवायाम् उत्सुकानां, तव जन्म, कर्म, वंशं कथय। अस्माकं वयं इक्ष्वाकुवंश्या: क्षत्रियबन्धवः; अहम् युवनाश्वपुत्रः मुचुकुन्दः, प्रभो। दीर्घजागरणेन क्लान्तः, सुप्तः, एकाकी, इह आसीत्, यावत् कश्चित् मां जागरयामास। सः अपि, स्वदुष्ट्याः, भस्मीकृतः; ततः त्वम्, शत्रुनिग्रहाय प्रसिद्धः, प्रकटितः। तव दुर्दर्शं तेजः यथा न पश्यामः; हे श्रीमान्, त्वम् देहिनां पूज्यः। राज्ञा एवं उक्तः, श्रीभगवान्, भूतिसर्गकर्ता, स्मितं कृत्वा, मेघनिनादसदृशं वाक्यम् उवाच। श्रीभगवान् उवाच—मम जन्मानि, कर्माणि, नामानि, अनन्तानि, मित्र; अहम् अपि तानि गणयितुं न शक्नोमि, अनन्तत्वात्। कदाचित् महात्मभिः सह भूमौ जन्मानि निरीक्ष्यन्ते, किन्तु गुणैः, कर्मभिः, नामभिः मम जन्म न निश्चितम्। राजन्, मम जन्मानि, कर्माणि, त्रिकाले व्याप्यन्ति; ऋषयः अपि, क्रमशः अन्वेषयन्तः, अन्तं न गच्छन्ति। मित्र, अद्य मम वर्तमानं जन्म शृणु; ब्रह्मणा धर्मरक्षणाय याचितः अहम्। भूमेः भारमापनयनाय, असुरविनाशाय, यदुवंशे अनकदुन्दुभेः गृहे अवतरितः; जनाः मां वसुदेवपुत्रं वसुदेवम् इति कथयन्ति। कलानेमिः, कंसः, प्रलम्बः, अन्ये दुष्टाः हताः; अयं यवनः अपि, राजन्, तव तीक्ष्णदृष्ट्या दग्धः। अहं गुहायां तव कृते आगतः, तव अनुग्रहाय; पूर्वं त्वया महती प्रार्थना कृताः, अहं भक्तवत्सलः। वरेच्छ, राजर्षे, सर्वकामान् ददामि; मम प्रसादं प्राप्तः कदापि शोचेत् न। शुक उवाच—एवं उक्तः, मुचुकुन्दः, हर्षपूर्णः, तं नमस्कृत्य, नारायणं विज्ञाय, गर्गस्य वचनं स्मरन्। मुचुकुन्दः उवाच—प्रभो, जनाः तव मायया मोहिताः, त्वां न पूजयन्ति, केवलं दुःखं पश्यन्ति; सुखं इच्छन्तः, गृहेषु, स्त्रीषु, पुरुषेषु, मोहिताः। निर्दोष, यः दुर्लभं मानवजन्म प्राप्तः, स्वस्थशरीरः, अक्लेशेन, तव पदं न पूजयति, विमूढमना, सः गृहकूपे पतितः पशुवत्। अजित, मम कालः व्यर्थः गतः, राजसंपदाभिमानेन मत्तः, आत्मानं मृत्युमानं मन्ये, पुत्रपत्नीधनवस्तुषु गाढमोहः, अनन्तक्लेशैः पीडितः। मृद्भाण्डवत् देहे, 'नृपः' इति प्रतिष्ठितः, रथैः, गजैः, अश्वैः, पदातिभिः, अनुचरैः युक्तः, पृथिव्यां गर्वेन विचरन्, अन्यं न गणयन्। मत्तः, 'किम् कर्तव्यम्?' इति शब्देन, लोभः वर्धमानः, इन्द्रियसुखे तृष्णा; त्वं, विमोहवर्जितः, मृत्युः इव, अचेतनं मूषिककूपं लिलिह्यस्नेकः, सहसा आगच्छसि। कदाचित् सुवर्णरथेन, महागजेन वा, 'नृपः' इति कथितः; कालस्य अपरिहार्यबलात्, एषः देहः मलः, कृमिः, भस्म वा इति प्रसिद्धः।