यवनः तु मूर्खः, "नूनं दूरं नीतः सायं सन्त इवायं निपद्यते," इति मन्यन्, तत्र शयानम् अच्युतं पादेन ताडयामास। स तु मुचुकुन्दः, दीर्घकालं सुप्तः, शनैः नेत्रे विमील्य, सर्वतः विलोक्य तं पुरुषं समीपे स्थितम् अपश्यत्। तस्मिन्नेव क्षणे, तस्य पुरुषस्य कोपदृष्ट्या, यवनः स्वदेहसमुत्थिताग्निना क्षणाद् भस्मसात् कृतः। राजा उवाच—"भो ब्रह्मन्, कः स पुरुषः? कस्य वंशः, कियत् तेजः? किमर्थं गुहां प्रविश्य तत्र शय्यां कृतवान्? यवननाशकस्य तेजः किम्?" श्रीशुक उवाच—सः इक्ष्वाकुवंशे जातः, मान्धातुः पुत्रः, मुचुकुन्द इति ख्यातः, ब्राह्मणभक्तः, सत्यनिष्ठः च। इन्द्रादिभिः देवसंघैः, असुरेभ्यः भीतानां रक्षार्थं, सः चिरकालं तान् रक्षितवान्। यदा देवाः मुचुकुन्दं रक्षकं गुहायां सम्प्राप्तवन्तः, तदा ऊचुः—"राजन्, अस्माकं रक्षणक्लेशं त्यज।" "वीर, त्वं मनुष्यलोकं शत्रुविहीनं राज्यं च परित्यज्य, सर्वान् कामान् परित्यज्य, अस्मान् रक्षितवान्। तव पुत्राः, भार्याः, बान्धवाः, मन्त्रिणः, अमात्याश्च, समवयस्काः प्रजाश्च, अद्य न सन्ति। कालः हि बलवान्, अव्ययः प्रभुः, बलिनां बलवत्तरः; सः क्रीडन् सर्वभूतानां अन्तं करोति, गोपः इव पशून्। वरं वृणीष्व, सौम्य, मोक्षमृते। अद्य अस्माकं सः न दातव्यः; एक एवेश्वरः, सः च भगवाँस्सर्वव्यापी विष्णुः।" एवं उक्त्वा, सः महात्मा देवांश्च प्रणम्य, गुहां प्रविश्य, दिव्येन निद्रया सुप्तः। यदा यवनः भस्मीकृतः, तदा भगवान् सात्वतानां श्रेष्ठः, मुचुकुन्दं प्राज्ञं आत्मानं प्रकटयामास। सः तं ददर्श—मेघश्यामं, पीताम्बरधरं, वक्षसि श्रीवत्सचिह्नं, कौस्तुभमणिना विभूषितं, चतुर्भुजं, वैजयन्तीमाल्येन शोभितं, सुन्दरमुखं, सौम्यं, मकरकुण्डलधारिणं, सर्वमानवानां दर्शनीयतमं, स्निग्धस्मितलोचनं, नित्ययुवानं, सिंहगमं, महाशौर्यम्। तस्य तेजसा विमूढधीः, सः राजा संशयं कृत्वा, सावधानः, शनैः अविजित्यं शक्तिम् इव, सुमधुरं पप्रच्छ। श्रीमुचुकुन्द उवाच—"कः त्वं, योऽस्मिन्गिरिगह्वरे, कण्टकाकीर्णे वनान्तरे, कमलदलसदृशपादेन विचरन्, आगतः? किं देवानां तेजः—भगवान्, वह्निः, सूर्यः, चन्द्रः, इन्द्रः, लोकपालः, अन्यः वा—तव तेजसा तुल्यं भवेत्? त्वां देवदेवानां श्रेष्ठं मन्ये, दीप इव प्रकाशेन गुहां तमः नाशयसि। नरश्रेष्ठ, यद्यस्ति ते रोचते, तव जन्म, कर्म, वंशं च, दोषरहितं सेवितुम् इच्छुभिः अस्माभिः कथय। वयं तु नरशार्दूल, इक्ष्वाकुवंश्या: क्षत्रियबान्धवाः; अहं युवनाश्वस्य पुत्रः मुचुकुन्द इति ख्यातः। दीर्घजागरणेन श्रान्तः, इन्द्रियाणि निद्रया मन्दीकृतानि, एकाकी अत्र शयानः, यावत् कश्चिद् मां बोधयामास। स अपि स्वदुष्कृतात् भस्मीकृतः; ततः त्वं, शत्रुसूदन, श्रीमान्, अद्भुतप्रभः, साक्षात् अभवत्। तव तेजः असह्यं, यत् दृष्टुं न शक्नुमः; त्वं देहिनां मध्ये पूज्यः।" एवं राज्ञा पृष्टः, भगवान् प्रजापतिः स्मितपूर्वम्, मेघगम्भीरया वाचा प्रत्युवाच। भगवान् उवाच—"मम जन्मानि, कर्माणि, नामानि च अनन्तानि, सखे; अहम् अपि तानि गणयितुं न शक्नोमि, तानि अनन्तानि हि। कदाचित् महापुरुषैः सह भूमौ जन्मान्यवलोकितानि, किन्तु मम जन्म न गुणैः, कर्मभिः, नामभिः च निश्चितानि। राजन्, मम जन्मानि, कर्माणि त्रिषु कालेषु व्याप्य स्थितानि; श्रेष्ठाः ऋषयः अपि, तानि अनुगम्य, पारं न यान्ति। तथापि, सखे, इदानीं मम वर्तमानं जन्म कथयामि; ब्रह्मणा पुरा धर्मरक्षणाय याचितः। भूमेः भारं निवर्तयितुं, असुरान् च विनाशयितुं, यदुवंशे, अनकदुन्दुभेः गेहे अवतीर्णः अस्मि; जनाः माम् वासुदेवम् इति वदन्ति। कालनेमिः, कंसः, प्रलम्बः, अन्ये च दुष्टाः मया हताः; अयं यवनः अपि, राजन्, तव तीक्ष्णदृष्ट्या दग्धः। त्वत्तः कृतेऽहम् अस्मिन्गुहायाम् आगतः, तव अनुग्रहं दातुम्; त्वया पूर्वं मह्यं प्रार्थितं, भक्तवत्सलः अस्मि। वरं वृणीष्व, राजर्षे; अहं सर्वान् कामान् ददामि; मम प्रसादं लब्ध्वा, पुनः शोचितव्यं नास्ति।" शुकः उवाच—एवं उक्तः, मुचुकुन्दः हृष्टः, तम् नारायणम् अवगम्य, गर्गवचनं स्मृत्वा, प्रणम्य, उवाच। मुचुकुन्द उवाच—"भगवन्, जनाः तव मायया मोहिताः, त्वां न भजन्ति, केवलं दुःखदर्शिनः; सुखार्थिनः, गृहपत्नीपुत्रसंगेषु मोहिताः, मूढाः। अकल्मष, दुर्लभं मनुष्यजन्म, यः कश्चित् इह लभते, स्वस्थः, अक्लेशेन, तव पदाब्जं न सेवते, स मोहात्, गृहकूपे पतितः पशुवत्। अजित, ममायं कालः व्यर्थं गतः, राज्यमदेन मोहितस्य, आत्मानं मर्त्यं मन्ये, पुत्रदारधनारम्भसक्तस्य, अनन्तक्लेशपीडितस्य। कुम्भसमं देहम् अवाप्त्य, नरपतित्वेन स्थितः, रथगजाश्वपदातिसंघेन परिवृतः, अहं पृथिवीं गर्वितः विचरामि, अन्यं न गणयन्। मदेन, "किं कर्तव्यम्?" इति शब्दवृत्त्या, लोभः अनुदिनं वृद्धिम् अगच्छत्, विषयतृष्णया युक्तः; त्वं तु, अमोहितः, मृत्युरिव, अकस्मात्, सर्पः इव मूषिकबिलं, आगतः।