हरिः यवनाधिपं स्वदूरस्थं दर्शयन् पदैः पदैः पर्वतगुहाम् अनयत्, यथा आत्मानं स्वहस्तेन गृहीतुं शक्ष्येत् इति यवनराजः तं अनुगच्छन्। यदुवंशजः विहाय पलायनं न उचितम्—इत्येवम् उपालभ्य, दुरात्मा तं गृहीतुं न शशाक। तेन एवं तिरस्कृतः भगवाँस पर्वतगुहां प्रविष्टः; यवनः अपि प्रविश्य तत्र अन्यं पुरुषं शयानं अपश्यत्। 'एषः नूनं दूरं नीतः, मुनिवद् अत्र शयानः' इति मूढः यवनः तत्र शयानं अच्युतं पादेन आहतवान्। सः दीर्घकालं सुप्तः शनैः नेत्रे उद्घाट्य, सर्वतः निरीक्ष्य, तं पुरुषं समीपे स्थितं अपश्यत्। ततः, भारतवंशज, तस्य पुरुषस्य क्रुद्धदृष्ट्या यवनः तदनन्तरं स्वशरीरज्वालया भस्मीकृतः। राजा उवाच—हे ब्राह्मण, कः स पुरुषः, कस्य वंशः, किम् बलम्? किमर्थं गुहायां शयानः? यवननाशकस्य तेजः किम् आसीत्? श्री शुक उवाच—सः इक्ष्वाकुवंशे जातः, मान्धातुः पुत्रः, मुचुकुन्दः नाम, ब्राह्मणभक्तः, सत्यनिष्ठः। सः इन्द्रादिभिः देवसंघैः असुरभीतैः रक्षितुं याचितः, दीर्घकालं देवान् रक्षितवान्। देवाः गुहायां रक्षकं मुचुकुन्दं दृष्ट्वा, 'राजन्, तव रक्षणक्लेशं त्यज' इति उक्तवन्तः। 'वीर, मनुष्यलोकं, शत्रुविहीनं राज्यं, सर्वे इच्छाः त्यक्ता, त्वया अस्मान् रक्षितम्। तव पुत्राः, पत्न्यः, बान्धवाः, मन्त्रिणः, सहायाः, समवयस्काः, प्रजाः च, न जीवन्ति। कालः सर्वशक्तिमान्, अविनाशी, बलात् बलिष्ठः; सः सर्वान् प्राणिनः, गोपालः इव, अन्तं नयति। वरं वृणु, मोक्षं विना, शुभं ते; मोक्षः न अस्माकं दातव्यः, केवलं एकः भगवाँस विष्णुः अविनाशी।' एवं उक्तः मुचुकुन्दः देवेषु प्रणम्य गुहां प्रविश्य, दिव्यनिद्रया सुप्तः। यवनः भस्मीकृतः सति, भगवाँस सात्वतश्रेष्ठः, बुद्धिमन्तं मुचुकुन्दं साक्षात् प्रादर्शयत्। सः तं मेघश्यामं, पीतवस्त्रं, श्रीवत्सलक्षितं, कौस्तुभमणिसंयुक्तं, चतुर्भुजं वैजयन्तीमाल्यभूषितं, सुन्दरं प्रसन्नमुखं, मकरकुण्डलदीप्तं, सर्वलोकलोचनार्हं, स्नेहस्मितनेत्रं, नित्ययुवं, सिंहगामिनं, महाबलम् अपश्यत्। तस्य तेजसा आक्रान्तः, बुद्धिमान् राजा, संशयात्, सावधानः, शनैः तं अपृच्छत्, अप्राप्यबलम् इव। श्रीमुचुकुन्दः उवाच—'कः त्वम्, अत्र वनं, पर्वतगुहां आगतः, किमर्थं कमलपदेन कंटकवनं विचरन्? देवानां, अग्नेः, सूर्यस्य, चन्द्रस्य, इन्द्रस्य, लोकपालस्य, अन्यस्य वा, कः तव तेजः तुलनीयः? त्वां देवदेवानां श्रेष्ठं मन्ये; दीपः इव तव प्रकाशः गुहां तमः नुदति। नरश्रेष्ठ, यदि तव मनः तुष्टम्, तव जन्म, कर्म, वंशं च, दोषरहिताः सेवायाम् उत्सुकाः वयं श्रोतुम् इच्छामः। अहं इक्ष्वाकुवंशीयः क्षत्रियः, युवनाश्वस्य पुत्रः, मुचुकुन्दः नाम। दीर्घनिद्रया क्लान्तः, इन्द्रियाणि सुप्तानि, एकाकी अत्र शयानः, कश्चित् माम् इदानीं जागरयत्। सः अपि कदाचित् पापेन भस्मीकृतः; ततः त्वं, शत्रुनिग्रहे प्रसिद्धः, प्रकटितः। तव दुर्दर्शं तेजः अस्माकं दृष्टुम् अशक्यं; देहधारिणां मध्ये त्वं पूज्यः।' एवं राज्ञा उक्तः प्रजापतिः भगवान् स्मितं कृत्वा, मेघगम्भीरया गिरा प्रत्युवाच। श्रीभगवान् उवाच—'मम जन्मानि, कर्माणि, नामानि अनन्तानि, मित्र; अहं अपि गणयितुं न शक्ष्यामि, तानि अनन्तानि। कदाचित् महात्मभिः भूमौ जन्मानि निरीक्षितानि, किन्तु गुणैः, कर्मभिः, नामभिः मम जन्म कदापि निश्चितम् न भवति। राजन्, मम जन्मानि, कर्माणि त्रिकालगतानि; ऋषयः अपि तानि क्रमशः अनुगच्छन्तः, अन्तं न प्राप्नुवन्ति। तथापि, मित्र, इदानीं मम वर्तमानं जन्म शृणु; ब्रह्मणा पूर्वं धर्मरक्षणाय प्रार्थितः। पृथिवीभारहरणाय, असुरनाशाय, अहं यदुवंशे अनकदुन्दुभेः गृहे अवतरितः; जनाः माम् वासुदेवम्, वासुदेवपुत्रम्, इति कथयन्ति। कालनेमिः, कंसः, प्रलम्बः, अन्ये च दुष्टाः हताः; अयं यवनः अपि तव तीक्ष्णदृष्ट्या भस्मीकृतः। गुहायां तव कृते आगतः, तव अनुग्रहाय; पूर्वं त्वया महती प्रार्थना कृताः, भक्तेषु अहं भक्तः। वरान् वृणु, राजर्षे; सर्वान् इच्छाः दास्यामि। यस्य मम अनुग्रहः सः दुःखं न प्राप्नोति।' शुक उवाच—एवं उक्तः मुचुकुन्दः हृष्टः, नारायणं ज्ञात्वा, गर्गस्य वचनं स्मृत्वा, तस्मै नमस्कृत्य उवाच। मुचुकुन्दः उवाच—'भगवन्, जनाः तव मायया मोहिताः, तव पूजनं न कुर्वन्ति, केवलं दुःखं पश्यन्ति; सुखार्थम् गृहेषु, स्त्रीषु, पुरुषेषु, आसक्ताः, मोहिता भवन्ति। निष्पाप, यः मनुष्यजन्म दुर्लभं प्राप्तः, स्वस्थः, अक्लिष्टः, तव पदपद्मं न सेवते, विमूढचित्तः, सः गृहकूपे पतितः, पशुवत् भवति।