एवं निश्चित्य स यवनः हरिं गृहीतुं काङ्क्षन् तमनुधावति स्म, यः योगिभिरप्यदुरापोऽस्ति। श्रीहरिः तं यवनपतिम् आत्मनं स्वहस्तेन गृहीतुं शक्नुवन्निव दूरतो दर्शयन् पादैः पादानुप्रापयन् गिरिगुहां प्रति नयति स्म। तं यदुवंशसम्भूतं भग्नं मन्ये इति निन्दन् यवनः तं न लब्धुमशकत्। एवं निन्द्यमानः श्रीभगवान् गुहां प्रविवेश; स यवनोऽपि प्रविश्य तत्रान्यं नरं शयानं ददर्श। स मूढो यवनः मन्यते—"अयं नूनं दूरं नीतः सन्निहितः सन्त इवात्र शयानः"—इति, ततः साच्युतं पादेन ताडयामास। स तु दीर्घकालं सुप्तः शनैः शिरः प्रबोध्य सर्वतो विलोक्य तं तिष्ठन्तं पुरुषं ददर्श। तत्क्षणमेव तस्य कोपावलोकनात् स यवनः स्वदेहसमुत्थिताग्निना भस्मीकृतः। ततः राजा पप्रच्छ—"कः स पुरुषः? कस्य वंशस्य? किम्बलः? किं कारणं यस्य गुहायां सुप्तः? किमासीत् तस्य तेजो यः यवननाशकः?" इत्युक्ते, श्रीशुक उवाच—"स इक्ष्वाकुवंशसम्भवः मान्धातुः पुत्रः महात्मा मुचुकुन्दो नाम, ब्राह्मणभक्तः सत्यनिष्ठश्च। स इन्द्रादिभिर्देवगणैः असुरभयात् रक्षितुं प्रार्थितः दीर्घकालं तान् ररक्ष। ततः देवाः तम् गुहायां स्थितं दृष्ट्वा ऊचुः—'नरेन्द्र, अस्माकं रक्षणक्लेशं त्यज।' 'त्वं पुरुषलोकं शत्रुविहीनं राज्यं च परित्यज्य अस्मान् रक्षित्वा सर्वान् कामान् त्यक्तवान्। तव पुत्राः, भार्याः, बान्धवाः, मन्त्रिणः, सहचारिणश्च, तव समवयस्काः प्रजाः च न जीवन्ति। कालः परमेश्वरः सर्वबलवत्तरः, स गोधूलिवत् सर्वाणि भूतानि विनाशयति। वरं वृणुष्व, त्वं शुभं प्राप्नुहि, मोक्षं विना अन्यं यतोऽद्य नः दातुं न शक्यः; एक एव भगवान् विष्णुर्नित्यः।' एवं संबोधितः स मुचुकुन्दो देवान् प्रणम्य गुहां प्रविश्य दिव्यनिद्रया सुप्तः। यदा स यवनः भस्मीकृतः, तदा श्रीभगवान् सात्वतश्रेष्ठः तस्मै मुचुकुन्दाय स्वं तेजः प्रकटयामास। स तम् मघोन्यभ्रश्यामलमिव, पीताम्बरधरं, श्रीवत्सलाञ्छनं, कौस्तुभमणिविभूषितं, चतुर्भुजं वैजयन्तीमाल्यलंकृतं, सुन्दरमुखं, मकरकुण्डलमण्डितम्, सर्वलोकमनोहरं, स्निग्धस्मिताक्षं, नित्ययुवानं, सिंहगामिनं, महापुरुषं च दृष्ट्वा, तस्य प्रभया विमूढधीः स राजा संशयान्वितः सशङ्कमिव सान्त्वयन् शनैः पप्रच्छ। मुचुकुन्दः सप्रश्रयं प्राह—"कस्त्वं वनमिदं प्रविष्टः, केन कारणेन गिरिगुहां समुपागतः, कस्य त्वं किमपि पद्मपात्रनिभपादं कंटकाकीर्णे विचरयसि? किं ते तेजः प्रभासां प्रभो—अग्नेः, सूर्यस्य, सोमस्य, इन्द्रस्य, लोकपालानां वा—तुल्यं वा? त्वां देवदेवानां श्रेष्ठमहम् मन्ये, यः गुहां तमसा व्याप्तां दीपवद्भासयति। पुरुषश्रेष्ठ, यदि ते रोचते, तव जन्मकर्मवंशान् अस्मभ्यं वद, यः वयं त्वदनुग्रहेच्छवः। अस्माकं तु वंशः इक्ष्वाकुवंशः क्षत्रियः; अहं युवनाश्वस्य पुत्रो मुचुकुन्दो नाम। दीर्घकालं जागरणात् क्लान्तः निद्रया संवृतः एकाकी अत्र शयानोऽहम्; कोऽपि मां बोधितवान्। सापि स्वपापेनैव भस्मीकृतः; ततः त्वं ख्यातकीर्तिः शत्रुनिग्रहेण प्रकटितः। तव तेजोऽतिदारुणं यन्न पश्यामः; त्वं देहिनां पूज्यः।" इति। एवं राज्ञा पृष्टः स भगवतः प्रजापतिः सस्मितमुवाच मेघगम्भीरया गिरा—"मम जन्मानि कर्माणि नामानि चानन्तानि मित्र; अहं स्वयमपि तानि न गणयामि, अनन्तत्वात्। कदाचित् महात्मभिः सह भूमौ जन्मनि विचिन्तितानि, किन्तु मम जन्म न गुणैः कर्मभिर्नामभिर्वा निश्चितानि। त्रिकालगतानि मे जन्मानि कर्माणि च, ऋषयः क्रमशः विचिन्त्य न पारमीयुः। तथापि, सखिन्, शृणु मम वर्तमानं जन्म; धर्मसंस्थापनार्थं ब्रह्मणा प्रार्थितः अहम्। पृथिव्याः भारहरणाय, असुरविनाशाय, यदुवंशे अनकदुन्दुभेः कुले अवतीर्णः; अहं वासुदेवः वासुदेवस्य पुत्रः इति प्रथितः।" "कालनेमिः, कंसः, प्रलम्भः चान्ये दुष्टाः मया हताः; अयं यवनोऽपि तव दृष्ट्यैव भस्मीकृतः। अहं तव कृतेऽत्र गुहां प्राप्तः, तव पूर्वं महत् तपः कृतं मयि, भक्तवत्सलः चास्मि। वरणीयं वरणीयं त्वया, राजर्षे; सर्वान् कामान् ददामि; मदीयः प्रियः कदापि शोच्यः न भवति।" शुक उवाच—एवं भगवता उक्तः मुचुकुन्दः प्रमुदितः, नारायणं तं ज्ञात्वा, गर्गवचनं स्मृत्वा प्रणम्य प्राह—"भगवन्, जनाः तव मायया मोहिताः त्वां न भजन्ति, दुःखमात्रदर्शिनः; सुखकामाः गृहेषु, स्त्रीषु, नरासु च आसक्ताः, मूढाः भवन्ति।