सदा प्रमुदितः, श्रीमान्, समुल्लसद्-अधरपल्लवः, शुद्धस्मितमुखः, पद्मवदनः, मकरकुण्डलदीप्तिमान् स भगवान् वासुदेवः तत्र प्रकटितः। श्रीवत्सलाञ्छनः, चतुर्भुजः, कमललोचनः, वनमालया विभूषितः, परमसुन्दरः स भगवान् अन्यो न कश्चित् नारदेन निर्दिष्टलक्षणैः संभवति इति निश्चयेन यवनपतिः मनसि स्थित्वा, “अयम् एव स वासुदेवः; निरायुधः पादचारी चेदपि, अहम् अपि निरायुधः सन्न एनं योधयिष्यामि,” इति दृढनिश्चयः अभवत्। ततः स यवनः तं भगवन्तं गन्तुम् इच्छन्, यः योगिभिरपि दुर्लभः, पृष्ठतः अनुययौ। श्रीहरिः तं दूरतः दर्शयन्, स्वयम् आत्मानम् यथा स्वहस्तेन गृहीतुं शक्यते तथा तम् यवनपतिम् पन्थानं पन्थानम् अनयत्, गिरिगुहां प्रति। “यदुवंशे जातस्य तव पलायनं न उचितम्,” इति तेन अनुवद्यमानः, स दुरात्मा तम् न प्राप्नोत्। तथापि, भगवतः तिरस्कारं न मनसि कृत्वा, स भगवतः पृष्ठतः गुहां प्रविष्टः। तत्र प्रविश्य, अन्यं पुरुषं शयानं ददर्श। “नूनम् अयं दूरं नीतः, मुनिवत् अत्र शयितः,” इति मूढबुद्ध्या चिन्तयन्, स यवनः तं शयानमच्युतम् पादेन ताडयामास। स पुरुषः चिरकालं सुप्तः, शनैः नेत्रे विमील्य, समन्तात् निरीक्ष्य, तं स्वसमीपे स्थितं पुरुषं दृष्टवान्। ततः, भरतवंशज, तस्य पुरुषस्य क्रुद्धया दृष्ट्या, तस्य यवनस्य स्वदेहसमुत्थेन ज्वलनेन सहसा भस्मीकृतिः अभवत्। राजा उवाच—“भो ब्राह्मण, सः कः पुरुषः? कस्य वंशः? किम् बलम्? किमर्थं गुहां प्रविश्य तत्र शयानः? किम् तस्य यवननाशकस्य तेजः?” इति पप्रच्छ। श्रीशुक उवाच—“सः इक्ष्वाकुवंशसम्भूतः, मन्धातुः पुत्रः, महायशाः, मुचुकुन्दः नाम, ब्राह्मणभक्तः, सत्यनिष्ठः। देवानां गणैः, इन्द्रसमेतैः, असुरान् भयभीतान् रक्षितुम् अनुगृहीतः, स दीर्घकालं तेषां रक्षां कृतवान्। अथ, देवाः तम् गुहायां शयानं दृष्ट्वा, ‘राजन्, स्वल्पं विश्राम्यस्व; अस्माकं रक्षां त्यज,’ इत्युक्त्वा, ‘त्वं नृलोकं, निर्भयम् राज्यं, सर्वान् कामान् त्यक्त्वा अस्मान् रक्षितवान्। तव पुत्राः, भार्याः, बान्धवाः, मन्त्रिणः, सचिवाः, सहचराः, तव समवयस्काः, सर्वे नष्टाः। कालः, सर्वबलातिशायी, अविनाशी प्रभुः, क्रीडनवत् सर्वाणि भूतानि नयति यथा गोपालकः पशून्। वरं वृणुष्व, त्वं सौभाग्यवान्; मोक्षं विना अन्यं यः हि नः दातुम् अशक्यः; एक एव प्रभुः, स च अव्ययः भगवान् विष्णुः,’ इति तम् उक्तवन्तः। ततो मुचुकुन्दः, देवान् नमस्कृत्य, गुहायां प्रविश्य, दिव्यनिद्रया सुप्तः।” यदा स यवनः भस्मीकृतः, तदा भगवान् सत्वतानां श्रेष्ठः, श्रीकृष्णः, तस्मै मुचुकुन्दाय आत्मानं प्रकटयामास। स मुचुकुन्दः तम् अपश्यत्—मेघश्यामलम्, पीताम्बरधरम्, वक्षसि श्रीवत्सलाञ्छनम्, कौस्तुभमणिना विभूषितम्, चतुर्भुजम्, वैजयन्तीमाल्यधारिणम्, सुन्दरमन्दस्मितवदनम्, मकरकुण्डलमण्डितम्, सर्वमानुषदृश्यं, प्रीतिस्मितलोचनम्, नित्ययुवानम्, सिंहगौरवम्, महावीर्यसम्पन्नम्। तस्य तेजसा मुचुकुन्दः विस्मितचित्तः, संशयान्वितः, सविनयं तम् अव्ययशक्तिम् इव पृच्छन्, शनैः प्राह—“भोः, त्वम् कः? किमर्थम् अत्र वने, गिरिगुहायां, कण्टकाकीर्णेषु स्थलेषु, पद्मपदाभ्यां विचरन् आगतः? किं तव तेजः—यद् भगवन्, यदग्निः, यदादित्यचन्द्रेन्द्रलोकपालादीनां, तेषां किं तव समं? त्वां हि अहम् देवदेवानां श्रेष्ठतमम् मन्ये; यथा दीपः तमः नाशयति, तथा त्वं गुहां प्रकाशयसीति। यदि ते रोचते, त्वं कः, तव जन्म, कर्म, वंशः इति अस्मभ्यं कथय, वयं त्वां दोषरहितं सेवितुम् उत्सुकाः। वयं तु इक्ष्वाकुवंश्या, क्षत्रियाः; अहम् यवनाश्वस्य पुत्रः, मुचुकुन्दः नाम, प्रभो। दीर्घकालप्रबोधनात् क्लान्तः, इन्द्रियैः लीनः, एकाकी अत्र शयानः आसम्, यावत् कश्चित् माम् बोधयामास। स अपि स्वदुष्कृत्यैव भस्मीकृतः; ततः त्वम् एव शत्रुनिग्रहणयशसा प्रसिद्धः, तत्रैव प्रकटितः। तव तेजः असह्यं, यन्न पश्यामः; त्वं देहिनां पूज्यः।” एवं राज्ञा उक्तः, स भगवान् प्रजापतिः, स्मितपूर्वकं, मेघगम्भीरया गिरा प्रत्युवाच—“मम जन्मानि, कर्माणि, नामानि च अनन्तानि, सखे; अहम् अपि तानि गणयितुं न शक्नोमि, अनन्तत्वात्। कदाचित् अहम् भूमौ महापुरुषैः सह जन्मान्यवेक्षे, किन्तु गुणकर्मनामा न मे निश्चितानि। मम जन्मानि, कर्माणि, त्रिकालव्यापिनि; महर्षयः अपि तानि क्रमशः अनुसृत्य न अन्तं गच्छन्ति। तथापि, सखे, शृणु वर्तमानं मम जन्म; पुरा ब्रह्मणः प्रार्थनया धर्मरक्षणाय अवतीर्णः अस्मि। पृथिव्याः भारहरणाय, असुरनाशाय, यदुवंशे, अनकदुन्दुभेः गृहे, वसुदेवस्य पुत्रः इति लोके प्रसिद्धः वासुदेवः अहम्। कालनेमिः, कंसः, प्रलम्बः, अन्ये च दुष्टाः हताः; अयं यवनः अपि तव भीषणा दृष्ट्या भस्मीकृतः। अहम् अत्र गुहायाम् तव कृते आगतः, तव प्रार्थनया, भक्तवत्सलः अस्मि, तव अनुग्रहार्थम्।” एवं श्रीभगवतः वाक्यैः मुचुकुन्दः परमाश्चर्यम् अनुभवन्, तं भगवन्तम् प्रणम्य, तस्य कृपां प्रार्थयामास।