श्रीशुक उवाच— तस्मिन् काले भगवान् श्रीकृष्णः, श्यामलः पीतवासाः, उदितचन्द्रमस्समप्रभः, सर्वसौन्दर्यसमन्वितः, दृश्यमानः प्रकटितवान्। तस्य वक्षसि श्रीवत्सलक्षणं बभौ, कण्ठे कौस्तुभमणिरुद्भासितः, विस्तीर्णः, दीर्घः, चतुर्भुजः, नवपद्मदलायतलोचनः च सः आसीत्। सदा प्रमुदितः, श्रीमन्, वर्तुलकपोलः, शुद्धस्मितमुखः, पद्ममुखः, मकरकुण्डलमण्डितः, शोभायमानः सः द्रष्टुम् अतीव रम्यः आसीत्। एष एव वासुदेवः, श्रीवत्सलक्षितः, चतुर्भुजः, कमललोचनः, वनमालाभूषितः, परमसुन्दरः इति। नारदेन यानि लक्षणानि उक्तानि, तानि दृष्ट्वा, अन्यः कश्चन न भवितुम् अर्हति इति निश्चित्य, निरायुधः सन्, पादचारी सन्, अहम् अपि निरायुधः सन्, एनं युद्धे ग्रहीष्यामि इति स यवनराजः संकल्पं चकार। एवं निश्चित्य, स यवनः तं भगवन्तं गृहीतुं, योगिभिः अपि दुर्लभं तम्, अन्वधावत्। हरिः तु स्वयम् दूरस्थः सन्, तं यवनराजं पृष्ठतः अनयत्, स्वहस्तेन आत्मानं गृहीतुं यथा कश्चन इच्छेत्, तथा तम् एकैकं पदं कृत्वा गिरिगुहाम् अन्तः प्रवेशयामास। यवनः तम् अनुसृत्य, “यदुवंशसम्भूतस्य तव पलायनं न शोभते” इति तं उपहसन्, दुःभाग्यवान् सः तं गृहीतुं न अशकत्। एवं तिरस्कृतः अपि, भगवान् तां गिरिगुहाम् प्रविष्टः; स यवनः अपि प्रविश्य, तत्र अन्यं पुरुषं शयानम् अपश्यत्। “नूनम् एष दूरम् आनितः, मुनिवदिह शयितः” इति मन्यन् स मूढः यवनः, तं शयानम् अच्युतं पदेन ताडितवान्। स चिरकालं सुप्तः, शनैः शनैः नेत्रे विमील्य, सर्वतः पर्यवलोक्य, समीपे स्थितं तं पुरुषं अपश्यत्। तत्क्षणं, तस्य पुरुषस्य क्रोधदृष्ट्या, तस्य यवनस्य शरीरात् जातेन वह्निना, स यवनः तत्क्षणाद् भस्मसात् कृतः। राजा उवाच— हे ब्रह्मन्, सः कः पुरुषः? किं वंशः, किं तेजः, का शक्तिः? किं निमित्तं गुहायां प्रविष्टः, तत्र शयनं कृतवान्? यः यवनं विनाशयामास, तस्य तेजः किम्? श्रीशुक उवाच— सः पुरुषः इक्ष्वाकुवंशसम्भूतः, मांधातुः पुत्रः, महायशाः मुचुकुन्दः नाम, ब्राह्मणभक्तः, सत्यप्रतिज्ञः आसीत्। इन्द्राद्यैः सुरगणैः, भयात् असुरेभ्यः रक्षितुं प्रार्थितः, स दीर्घकालं तान् त्रातवान्। पश्चात्, सुराः तम् रक्षकम् गुहायाम् उपलभ्य, “राजन्, अस्माकं रक्षणक्लेशं त्यज” इति ऊचुः। “त्वं नृलोकम्, रिपुवर्जितं राज्यं, सर्वान् कामान् च त्यक्त्वा, अस्मान् रक्षितवान्। तव पुत्राः, भार्याः, बान्धवाः, मन्त्रिणः, सहचराः, समकालिकाः प्रजाः च, सर्वे न सन्ति। कालः सर्वबलान् अपि बलवान्, अविनाश्यः ईश्वरः, स गवां चारकः इव सर्वजन्तून् अन्ते नयति। वरणीयं वरं वृणु, मुक्तिं विना, सा हि अद्य नः न दातव्या; एक एव भगवान् विष्णुः अव्ययः तस्य सा वशे इति।” एवं उक्त्वा, सः महात्मा सुरान् प्रणम्य, गुहायाम् प्रविश्य, दिव्येन निद्रया सुप्तः। यदा स यवनः भस्मीकृतः, तदा भगवतः सात्मतः सात्वतानां श्रेष्ठः, मुचुकुन्दाय प्राज्ञाय स्वं रूपं प्रकटितवान्। स मुचुकुन्दः तम् अपश्यत्—मेघश्यामं, पीतवाससं, श्रीवत्सलक्षणं, कौस्तुभमणिसंयुक्तं, चतुर्भुजं, वैजयन्तीमालाभूषितं, सुन्दरमुखं, मकरकुण्डलमण्डितं। स सर्वमानवानां द्रष्टव्यः, सस्मितलोचनः, नित्ययुवः, सिंहगामिनी, महाबलः आसीत्। तस्य तेजसा विस्मितः, स मुचुकुन्दः, संशयात्मा, सावधानः, मन्दं मन्दं तम् अप्रधृष्यं इव, पप्रच्छ। स उवाच— “कः त्वं, या गिरिगुहायाम्, अरण्ये, कण्टकाकीर्णे पद्मपत्लोत्पलपादेन विचरन्, आगतः? कस्य तेजः—ईश्वरस्य, वह्नेः, सूर्यस्य, सोमस्य, इन्द्रस्य, लोकपालस्य, वा अन्यस्य—तव तुल्यं? त्वां देवदेवानां श्रेष्ठं मन्ये, दीपः इव गुहां स्वदीप्त्या निवारयति। पुरुषश्रेष्ठ, यदि रोचते, जन्म, कर्म, वंशं च अस्मभ्यं वद; वयं दोषरहिताः सेवां कर्तुं उत्सुकाः। अस्माकं हि, नरसिंह, इक्ष्वाकुवंशः, क्षत्रियबान्धवः; अहं युवनाश्वस्य पुत्रः मुचुकुन्दः। दीर्घजागरात् क्लान्तः, इन्द्रियाणि सुप्त्या विमूढानि, एकाकी अत्र शयानः, कश्चन मां बोधयामास। स अपि स्वदुष्कृतात् भस्मीकृतः; ततः क्षणाद् त्वं, शत्रुनिग्रहणायशः, प्रकटितवान्। तव तेजः असह्यं, यत् वयं निरीक्षितुं न शक्नुमः; त्वं देहिनां पूज्यः।" एवं राज्ञा पूजितः भगवान् भूतिपतिः, स्मितपूर्वं मेघनिनादसमानया गिरा प्रत्युवाच— “मम जन्मानि, कर्माणि, नामानि च अनन्तानि, सखे; अहम् अपि तानि गणयितुं न शक्नोमि, अनन्तत्वात्। कदाचित् अहम्, महात्मभिः सह भूमौ जन्मान्यन्वेष्य, गुणकर्मनामभिः न कदापि निश्चितानि। मम जन्मानि, कर्माणि त्रिषु कालेषु व्याप्य सन्ति; मुनयः अपि तानि क्रमशः अनुसृत्य, अन्तं न प्राप्नुवन्ति। तथापि, सखे, अद्य मम वर्तमानं जन्म वक्ष्यामि; ब्रह्मणा हि पूर्वं धर्मरक्षणाय प्रार्थितः अहम्। पृथिव्याः भारावतरणाय, असुरविनाशनाय, यदुवंशे, अनकदुन्दुभेः गृहे, अवतीर्णः; लोके वासुदेवः, वसुदेवस्य पुत्रः, इति प्रसिद्धः।