श्रीमद्भागवतपुराणम्

इन्द्रेण तत्र, हे राजन्, सुधर्मा सभाच पारिजातः च वृक्षः प्रेषितौ यत्र मृत्युलोकवासिनः अपि मृत्युसंस्कारात् विमुक्ताः भवन्ति। वरुणः तु कृष्णवर्णान्, मनोजवाः, शुक्लवर्णान् अश्वान् दत्तवान्; निधिपतिः अष्टौ निधीन् अर्पितवान्; लोकपालाः स्वस्व सम्पदः सर्वाः दत्तवन्तः। भगवतः भगवत्प्रसादेन स्वकल्याणाय यद् ऐश्वर्यं लब्धम्, तत् सर्वं हरये भूमौ अवतरति तस्मै निवेदितम्, हे राजन्। तत्र योगबलात् हरिः सर्वजनान् आनयित्वा, रामेण जनपालयेन सह मन्त्रयित्वा, कृष्णः नगरद्वारात् निर्गतवान्, पद्ममाल्यनिविष्टः, निरायुधः। तदा श्रीशुकः उवाच—सः निर्गच्छन्, उदयत्-चन्द्रवत् प्रभायुक्तः, दर्शनीयतमः, श्यामवर्णः, पीतवासासः, श्रीवत्सलक्षणेन वक्षसि, कौस्तुभमणिना कण्ठे, विशालः, दीर्घः, चतुर्भुजः, नवोत्पलसदृशनेत्रः, सदा प्रमुदितः, तेजस्वी, गोलाकारगण्डः, शुद्धस्मितः, पद्ममुखः, मकरकुण्डलशोभितः—एष एव वासुदेवः, श्रीवत्सचिह्नितः, चतुर्भुजः, पद्मनेत्रः, वनमाल्यलंकृतः, परमसुन्दरः। नारदेन यः लक्षणं वर्णितम्, तेन अन्यः कोऽपि न स्यात्; सः निरायुधः, पादाचलन्, अहम् अपि निरायुधः युद्धं करिष्यामि। एवं निश्चित्य यवनराजः तं ग्रहीतुं इच्छन्, तं अनुगतः, यद्यपि योगिनाम् अपि सः दुरापः। हरिः तं दूरस्थं दर्शयन्, स्वहस्तेन आत्मानं गृहीतुं यथा, यवनपतिं क्रमशः पर्वतकुहरे प्रावेशयत्। "यदुवंशजस्य पलायनं न उचितम्" इति उपहासं कृत्वा, सः दुर्भाग्यवान् तं न प्राप्नोत्। भगवतः ताडनं सहनं च, सः पर्वतकुह्रं प्रविष्टः; यवनः अपि प्रविष्टः, तत्र अन्यं पुरुषं शयनम् अपश्यत्। "एष दूरं नीतः, मुनिवत् शयितः" इति मन्यते, मूढः यवनः अच्युतं शयितं पदेन ताडितवान्। सः दीर्घनिद्रायाः पश्चात् उत्तिष्ठन्, शनैः नेत्रे उद्घाट्य, सर्वदिशः वीक्ष्य, तं पुरुषं समीपस्थं अपश्यत्। तत्क्षणं, हे भारतवंशज, तस्य पुरुषस्य कुपितदृष्ट्या, यवनः तस्य शरीरज्वलनात् भस्मीकृतः अभवत्। राजा उवाच—हे ब्राह्मण, कः सः पुरुषः, कस्य वंशः, किम् बलम्? किमर्थं सः गुहायां शयितः? यवननाशकस्य किम् तेजः? श्रीशुकः उवाच—सः इक्ष्वाकुवंशे जन्मग्रहणम् कृतवान्, मांधातुः महात्मनः पुत्रः, मुचुकुन्दः नाम, ब्राह्मणभक्तः, सत्यनिष्ठः। देवेन्द्राद्यैः सुरैः, भयात् असुराणां रक्षणाय याचितः, दीर्घकालम् तद् रक्षणं कृतवान्। मुचुकुन्दं गुहायां सुराः अधिगत्य, "राजन्, रक्षणक्लेशं त्यज," इति उक्तवन्तः। "हे वीर, मानवलोकं, निर्भयराज्यम्, सर्वकामान् त्यक्त्वा, अस्माकं रक्षणं कृत्वा, तव पुत्राः, पत्न्यः, बान्धवाः, मन्त्रिणः, सहायकाः, समवयस्काः, प्रजाः, सर्वे मृताः। कालः, सर्वशक्तिमान्, अजरः, बलिष्ठं अपि बलात् अधिकः; सः क्रीडन् सर्वभूतानां अन्तं करोत्, गोपालः इव पशून्। वरं वृणु, शुभं ते, मोक्षं विना, यतः अद्य तद् अस्माकं न दातुं शक्यः; एकः एव भगवान् विष्णुः अजरः।" एवं उक्तः, सः महात्मा सुरान् नमस्कृत्य, गुहायाम् प्रविश्य, दिव्यनिद्रया सुप्तः। यवनस्य भस्मीकृत्य पश्चात्, भगवतः सात्वतश्रेष्ठः मुचुकुन्दं प्राज्ञं स्वस्य स्वरूपं दर्शितवान्। सः मेघश्यामः, पीतवासासः, श्रीवत्सलक्षणः, कौस्तुभमणिप्रभः, चतुर्भुजः, वैजयन्तीमाल्यलंकृतः, सुन्दरमुखः, मकरकुण्डलदीप्तः, सर्वजनानां दृष्टिसुखः, स्नेहस्मितनेत्रः, नित्ययुवः, सिंहवत् वीर्यशालिः इति मुचुकुन्दः अपश्यत्। तेजसा अभिभूतः, प्राज्ञः राजा, संशययुक्तः, विनयेन तं अपृच्छत्, अप्राप्यबलं इव। श्रीमुचुकुन्दः उवाच—"कः त्वम्, यः वनं पर्वतकुह्रं प्रविश्य, पद्मपादेन कंटकस्थले विचरन् आगतः? देवतेजः, अग्निः, सूर्यः, चन्द्रः, इन्द्रः, लोकपालः, अन्यः वा, तव तेजः तेषां किम् तुल्यं? दीपः इव गुहायाः तमः निवारयन्, त्वां देवदेवानां श्रेष्ठं मन्ये। हे पुरुषश्रेष्ठ, इच्छसि चेत्, त्वं जन्म, कर्म, वंशं वद। वयं इक्ष्वाकुवंशः, क्षत्रियः; अहम् युवनाश्वपुत्रः मुचुकुन्दः। दीर्घजागरणात् क्लान्तः, निद्रया इन्द्रियाणि मन्दीकृत्य, एकाकी शयितः, कश्चित् मम जागरणं कृतवान्। सः पापेन भस्मीकृतः; ततः त्वम्, शत्रुसंयमिनः कीर्तिमन्तः, आगतः। तव तेजः असह्यं, दृष्टुं न शक्नुमः; त्वं देहिनां पूज्यः।" एवं राज्ञा उक्तः, सः भगवान्, प्रजापतिः, स्मितपूर्वकं मेघगम्भीरया वाचा प्रत्युवाच। श्रीभगवान् उवाच—"मम जन्मानि, कर्माणि, नामानि अनन्तानि, मित्र; अहम् अपि तानि गणयितुं न शक्नुमि, यतः तानि अनन्तानि।" एवं कथा श्रीमद्भागवतपुराणे वर्णिता।