यदा युद्धे प्रवृत्तेषु अस्मासु जरासन्धः आगच्छेत्, तदा सः अस्माकं बान्धवान् हन्यात् वा, अथवा बलीयान् सन् तान् स्वपुरीं नयेत्—इति चिन्तयित्वा भगवान् उक्तवान्। तस्मात्, अद्य दुर्गं निर्मास्यामः, यत् नरैः दुरासदम्; तत्र अस्माकं बान्धवान् स्थापयित्वा, यवनं विनाशयिष्यामः—इति निश्चित्य भगवतः सह सर्वैः मन्त्रयमाणैः सह, सागरान्तर्भूते द्वादश-योजनं विस्तीर्णं अद्भुतं नगरं निर्मितम्। तत्र तवष्टुः कौशलं द्रष्टुं शक्यते—संपूर्णं वास्तुशास्त्रनियमेन निर्मितानि मार्गचत्वररथ्यानि च। तत् नगरं दिव्यतरुवनैः, रम्योपवनैः, स्वर्णशिखरैः, गगनस्पृग्भिर् मणिगृहैः, स्फटिकद्वारैः च भूषितम्। रजतस्वर्णशृङ्गैः, सुवर्णकलशैः अलङ्कृतकोष्ठागारैः, रत्नमण्डितगृहैः, महापन्नगरत्नपीठैः च शोभितम्। दिशां पालानां गृहैः, प्रियाङ्गनानां वासगृहैः, चतुर्वर्णजनैः पूरितम्, यदुदेवगृहैः च विराजितम्। तत्र सुरेन्द्रेण सुदर्मा सभा च पारिजातवृक्षश्च प्रेषितौ, यत्र तिष्ठन्तः मर्त्याः अपि मर्त्यधर्मात् विमुक्ताः भवन्ति। वरुणेन कृष्णवर्णाः, मनोजवाः, श्वेताः अश्वाः दत्ताः; धनाध्यक्षेन अष्ट कोशाः; लोकपालैः स्वस्वसम्पदः समर्पिताः। भगवता यद् ऐश्वर्यं स्वसिद्ध्यर्थं दत्तम्, तत् सर्वं भगवन् हरये अवतरणकाले समर्पितम्। तत्र योगबलात् हरिः सर्वान् जनान् आनयामास; ततः रक्षः जनपदपालकः रामेण सह मन्त्रयित्वा, कृष्णः कमलमालया भूषितः, निरायुधः, नगरद्वारात् निर्गतः। श्रीशुक उवाच—तं निर्गच्छन्तं, उदितचन्द्रसमप्रभं, दर्शनीयतमं, श्यामवर्णं, पीताम्बरधरं दृष्ट्वा—श्रीवत्सलाञ्छनं वक्षसि, कौस्तुभमणिना कण्ठे विराजमानम्, विशालमायतमूर्तिम्, चतुर्भुजं, नवपद्मदलायतलोचनम्, सदानन्दं, श्रीमान्, पूर्णगण्डं, शुद्धस्मितं, कमलवदनं, मकरकुण्डलशोभितम्। एष एव वासुदेवः, श्रीवत्सलाञ्छनं, चतुर्भुजं, कमललोचनं, वनमालाभूषितं, परमसुन्दरम्। नारदेन उक्तलक्षणैः अन्यः कोऽपि न स्यात्; अहम् अपि निरायुधः पादचारी तं निरायुधं युद्धाय गमिष्यामि—इति निश्चित्य यवनाधिपः तं गृहीतुं प्रवव्राज, स यः योगिभिः अपि दुर्लभः। हरिणा दूरस्थेन दर्शयता, पृष्ठतः पृष्ठतः नीतः, स यवनाधिपः स्वयमेवात्मानं हस्तेन गृहीतुं यथा, तथा गिरिगुहां प्रविष्टः। "यदुवंशजस्य पलायनं न शोभते"—इति उपालभ्य, तं अनुसृत्य, स दुर्भाग्यवान् तं न प्राप्नोत्। तथापि, भगवन् तत्र गुहां प्रविश्य, स यवनोऽपि प्रविश्य, तत्र कञ्चन शयानं पुरुषं दृष्टवान्। "अयम् दूरं नीतः, मुनिवद् अत्र शयितः"—इति मन्यन्, मूढः स यवनः अच्युतं पादेन ताडितवान्। स चिरं सुप्तः, शनैः नेत्रे विमील्य, सर्वतोऽवलोक्य, तं तिष्ठन्तं पुरुषं दृष्ट्वा। ततः, भरतसुत, तस्य पुरुषस्य क्रुद्धदृष्ट्या, स यवनः स्वदेहसमुत्थिताग्निना क्षणेन भस्मीकृतः। राजा उवाच—"कः स पुरुषः, कस्मिन् वंशे जातः, किं बलं तस्य? कुतः कारणात् गुहां प्रविश्य सुप्तः? यवनविनाशकस्य का प्रभा?" श्रीशुक उवाच—स इक्ष्वाकुवंशे जातः, मांधातुः पुत्रः, महायशाः, मुचुकुन्दः नाम, ब्राह्मणभक्तः, सत्यव्रतः। स इन्द्रादिभिः सुरगणैः, त्रस्तासुरैः, रक्षितुं प्रार्थितः, चिरं तान् रक्षितवान्। तं गुहायां रक्षन्तं दृष्ट्वा, देवाः ऊचुः—"राजन्, अस्माकं रक्षणक्लेशं त्यज।" "त्वं मनुष्यलोकं, शत्रुविहीनं राज्यं, सर्वान् कामान् च त्यक्त्वा अस्मान् रक्षितवान्। तव पुत्राः, भार्याः, बान्धवाः, मन्त्रिणः, सहचारीजनाः, प्रजाश्च समवयस्काः, अद्य न सन्ति। कालः सर्वबलवत्तरः, अव्ययः प्रभुः, लीलया सर्वभूतानि नयति, यथा गोपालः गाः।" "वृणीष्व वरम्, सौभग्यं ते अस्तु, मोक्षं विना; अद्य तद् अस्माकं नास्ति; एक एव भगवतः विष्णोः सः अव्ययः प्रभुः।" इति उक्त्वा, स महात्मा, देवान् प्रणम्य, गुहां प्रविश्य, दिव्येन निद्रया सुप्तः। यदा स यवनः भस्मीकृतः, तदा भगवन् सतां श्रेष्ठः, मुचुकुन्दं प्राज्ञं स्वयम् आत्मानं दर्शयामास। तं मेघश्यामं, पीताम्बरधरं, श्रीवत्सलाञ्छनं, कौस्तुभमणिप्रभायुतं, चतुर्भुजं, वैजयन्तीमालाभूषितं, सुन्दरमुखं, मकरकुण्डलशोभितम्, सर्वमानवानां दर्शनीयतमं, स्मितस्निग्धलोचनं, नित्ययुवानं, सिंहगामिनं, महात्मानं, दृष्ट्वा, तस्य तेजसा आक्रान्तः, स राजा, संशयान्वितः, विनयपूर्वकं पप्रच्छ। श्रीमुचुकुन्द उवाच—"कः त्वं, यः अत्र काननं गुहां प्रविष्टः, कमलदलसदृशपादः, कण्टकाकीर्णे स्थले विचरन्? किं देवानां प्रभासां, अग्निसूर्यचन्द्रेन्द्रलोकपालादीनां, तव प्रभया तुल्यं? अहं त्वां देवदेवानां श्रेष्ठतमं मन्ये, यः अस्य गुहायाः तमः दीपवत् प्रकाशेन अपानुदत्।