विदेशीः तु त्रिमिल्यनैः म्लेच्छसैन्यैः मथुरां समन्तात् अभ्यवर्तत्। नरलोके तस्य समः नासीत्, यदूनां समता श्रुत्वा स आगतः। तं दृष्ट्वा भगवान् कृष्णः सङ्कर्षणेन सह विचारयामास—“हाय, महती आपत्ति यदूनां द्वाभ्याम् दिशाभ्याम् अभ्यागताः। अयं यवनः अद्य अस्मान् बलीयांस् समवृत्य स्थितः; मगधराजः अपि अद्य वा श्वः वा परस्मिन् वा आगमिष्यति। यदि जरासन्धः युद्धे तस्मिन् समये आगच्छेत्, स बलवान् अस्माकं स्वजनान् हन्यात् वा, अथवा तान् निजपुरीं नयेत्। अतः अद्य दुर्गं निर्मास्यामः, यः नरैः दुर्गमः; तत्र स्वजनान् स्थापयित्वा यवनं विनेष्यामः।” एवं विचिन्त्य, भगवान् अद्भुतं दुर्गं समुद्रे द्वादश योजनविस्तारं निर्मितवान्। तत्र तवष्टृकौशलं दृष्ट्वा, मार्गाः चतुष्पथे च, सम्यक् वास्तुशास्त्रानुसारं रचिताः। दिव्यवृक्षैः उद्यानैः, मनोज्ञवाटिकाभिः, सुवर्णरथैः आकाशस्पृशः, स्फटिकमन्दिरैः, गोपुरैः च शोभितम्। रजतसुवर्णशिखरैः, सुवर्णकलशैः अलङ्कृतकोष्ठैः, रत्नमण्डितगृहेषु, महत्स्मरग्मपृष्ठैः च विराजितम्। दिशिपालगृहैः, प्रियानां निवासैः, चतुर्वर्णजनसमूहेन, यदुदेवगृहैः च स्फुरद् दुर्गम्। इन्द्रः तत्र सुधर्मां सभां पारिजातं च प्रेषितवान्, यत्र निवसन्तः मर्त्याः अपि अमर्त्यधर्माणः। वरुणः श्यामवर्णान् मनोजवांश्च श्वेताश्वान् दत्तवान्; कुबेरः अष्टकोष्ठानि; लोकपालाः स्वसर्वसम्पदः दत्तवन्तः। भगवता यः स्वसंपूर्णार्थाय स्वाधिकारः दत्तः, स सर्वः अवतरणे हरये पुनः समर्पितः। तत्र योगबलात् हरिः सर्वजनान् आनयित्वा, रामेण सह मन्त्रयित्वा, पुष्पमाल्यविभूषितः, निर्हस्तः, नगरद्वारात् निर्गतः। श्रीशुकः उवाच—तं निर्गच्छन्तं चन्द्रोदयसमप्रभम्, अतिशयमनोहरम्, श्यामवर्णम्, पीतवस्त्रधारिणम् दृष्ट्वा—श्रीवत्सलक्ष्मणा वक्षसा, कौस्तुभमणिना कण्ठे, विशालं, दीर्घं, चतुरभुजम्, नवपद्मलोचनम्। सदा प्रमुदितम्, तेजस्विनम्, गोल्फुल् कपोलम्, शुद्धस्मितम्, पद्ममुखम्, भास्वरमकरकुण्डलम्। स एव वासुदेवः, श्रीवत्सलक्षितः, चतुरभुजः, पद्मलोचनः, वनमालया भूषितः, परमसुन्दरः। नारदवर्णितैः चिन्हैः अन्यः कश्चन नास्ति; अहं निर्हस्तः पादेन तं युद्धास्यामि। एवं निश्चित्य यवनः तं गृहीतुं कामयमानः, तं पलायमानं अनुगच्छन्, योगिभ्यः अपि अप्राप्यं, अन्वगच्छत्। भगवन्, स्वयम् दूरस्थं दर्शयन्, तं यवनाधिपं पदैः पदैः पर्वतगुहां प्रवेशयामास। “यदुवंशसम्भूतस्य ते पलायनं न शोभते”—इत्येवम् तं ताडयन्, दुर्भगः तं न गृहीतुं शशाक। तेन ताडितः अपि, भगवान् गुहां प्रविष्टः; स अपि प्रविष्टः, तत्र अन्यं पुरुषं शयानं अपश्यत्। “स एष दूरं आनय्य शान्तवत् इह शयितः”—इति मूढः यवनः अच्युतं तं शयानं पादेन आघातयामास। स दीर्घकालं सुप्तः, शनैः नेत्रे उद्घाट्य, सर्वदिशः निरीक्ष्य, तं तिष्ठन्तं पश्यन्। ततः तस्य पुरुषस्य क्रोधदृष्ट्या, यवनः तद्रूपेण देहाग्निना तत्क्षणात् भस्मीकृतः। राजा प्रष्टवान्—“हे ब्राह्मण, कः स पुरुषः, कस्य वंशः, किम् बलम्? का कारणं गुहायां शयनम्? किम् तेजः यवनविनाशकस्य?” श्रीशुकः उवाच—स इक्ष्वाकुवंशे जातः, महान् मन्धातृपुत्रः, मुचुकुन्दः नाम, ब्राह्मणभक्तः, सत्यनिष्ठः। स इन्द्रोपेतैः देवैः असुरत्रासितैः रक्षितुं याचितः; दीर्घकालं तान् रक्षितवान्। देवाः गुहायां तं रक्षकं प्राप्त्वा, “राजन्, अस्माकं रक्षणक्लेशं त्यज” इति उक्तवन्तः। “नरलोकं, शत्रुविहीनं राज्यं, सर्वकामान् त्यक्त्वा, अस्मान् रक्षितवान्। तव पुत्राः, पत्न्यः, बान्धवाः, मन्त्रिणः, सहचराः, समवयस्काः, प्रजाः, सर्वे न जीवन्ति। कालः सर्वशक्तिमान्, बलवान् अपि बलाधिकः; स सर्वान् क्रीडन् अन्तं नयति, गोपः गवः इव। वरं वृणु, मोक्षं विना, यः अद्य अस्माकं न दातुं शक्यः; एकः एव भगवान् विष्णुः नित्यः।” इति उक्त्वा, स तेजस्वी देवां नमस्कृत्य, गुहायां प्रविश्य, दिव्यनिद्रया सुप्तः। यवनः भस्मीकृतः सति, भगवान् सात्वतश्रेष्ठः, मुचुकुन्दं प्राज्ञं आत्मनं दर्शितवान्। स तं श्यामवर्णं, पीतवस्त्रपरिधानम्, श्रीवत्सलक्षितं, कौस्तुभमणिभासितं, चतुर्भुजम्, वैजयन्तीमालया भूषितं, मनोज्ञमुखम्, मकरकुण्डलधारणम् अपश्यत्। स सर्वलोकदृश्यः, स्निग्धस्मितलोचनः, सदा युवावद्, सिंहवत् वीर्यशाली, महात्मा। तस्य तेजसा अभिभूतः, प्राज्ञः राजा, संशयग्रस्तः, सावधानी, सान्त्वयन्, अप्राप्यशक्तिं इव, तं पप्रच्छ।