आत्मदेवेन द्विजातिभ्यः दानानि दत्तानि, जातकर्मादिकानि च सम्यक् कृतानि। तस्य गृहे द्वारे शुभगीतवाद्यनिनादैः सर्वत्र मंगलम एव प्रवर्तते स्म। तदा भार्यया पत्युः पुरतः एवमुक्तम्—"मम स्तनयोः क्षीरं नास्ति; अन्यया स्तन्यं पीतम्, कथं पुत्रं पालयेयम्?" सा पुनः प्राह—"मम सपत्न्या पुत्रः जातः, तस्य पुत्रः मृतः; ताम् आनय गृहं स्थापय, सा तव पुत्रं पालयिष्यति।" पत्युः पुत्ररक्षणार्थम् एतत्सर्वं कृतम्। माता पुत्रस्य नाम धुन्धुकारी इति चकार। त्रिमासानन्तरं सा गौः सुन्दराङ्गं दिव्यं निर्मलं सुवर्णसदृशं वत्सं प्रसूतवती। तद्विलोक्य तुष्टः ब्राह्मणः स्वयमेव संस्कारान् अकरोत्। तच्च अद्भुतं मत्वा सर्वे जनाः द्रष्टुकामाः समागता। "पश्यत, आत्मदेवस्य सौभाग्यम् अभवत्—गवायाः पुत्रः जातः, दिव्यस्वरूपः, अद्भुतः।" इति सर्वे वदन्ति स्म। दैवयोगेन तस्य रहस्यस्य न कश्चन विज्ञाताऽभूत्। तस्य वत्सस्य गोकर्णवत् कर्णौ दृष्ट्वा, "गोकर्णः" इति नाम कृतम्। कालक्रमेण उभौ पुत्रौ युवा अभवताम्। गोकर्णः विद्वान् बुद्धिमान् च जातः, धुन्धुकारी तु अतीव दुष्टः। सः स्नानशौचादिकं नाचरन्, अयुक्तं खाद्यं भक्षयन्, क्रोधरहितः, अन्यायेन सम्पत्तिं प्राप्नुवन्, मृतशरीरस्पर्शेन हस्तैः खादन् असीत्। सः चौर्ये प्रवृत्तः, सर्वजनद्विष्टः, परगृहाणि दग्ध्वा, बालकान् क्रीडायै गृहीत्वा कूपे क्षिपन्। सः हिंस्रः, शस्त्रधारी, दरिद्रदीनान् पीडयन्, चाण्डालैः सह सदा वर्तते, पाशधरः, श्वभिः सह वसन्। वैश्यवृत्त्याः संसर्गेण पितामह्यं धनं विनाशयन्, एकदा पितरौ ताडयित्वा तेषां पात्राणि अपि स्वयम् आदत्त। तदा दुःखितः पिताऽपि सर्वस्वनाशेन रुदन्—"एवं दुष्टः पुत्रः दुःखाय जन्म कृतवान्, हन्तव्यः सः।" सः विलपन्—"क्व स्थेयम्? क्व गन्तव्यम्? को दुःखं मे हरेत्? दुःखितः अहम् आत्मनं त्यक्ष्यामि—हा कष्टम्!" इति। तदा गोकर्णः ज्ञानसम्पन्नः आगत्य पितरं वैराग्यमार्गे प्रवर्तयामास। "संसारोऽयं मिथ्या दुःखमयः, मोहकारकः; कस्य पुत्रः, कस्य धनं, कस्य स्नेहः नित्यं तपति?" इति सः उक्तवान्। "इन्द्रस्यापि, चक्रवर्तिनः अपि न सुखम्; केवलं विरक्तमुनये एकान्तवासिनः एव सुखम्। मोहजनितं पुत्रस्नेहादि अज्ञानं त्यज; मोहात् नरकगतिर्भवति। शरीरं सर्वं परित्यज्य सर्वान् त्यक्त्वा, वनं गच्छ।" पितुः प्रस्थानाभिलाषेण सः पृच्छति—"वत्स, वनवासे किं कर्तव्यम्, विस्तार्य वद।" सः विलपन्—"स्नेहपाशेन अन्धकूपे बद्धः, पापकर्मणा पतितः, कृपासिन्धो, मामुद्धर।" गोकर्णः पुनः उपदिशत्—"अस्थिमांसरुधिरमयस्य अस्य देहस्य स्नेहं त्यज; पत्नीपुत्रादिषु ममत्वं सर्वदा परित्यज; संसारः नित्यं नश्वरः, तद्विज्ञाय, वैराग्यभक्तिसुखी भव।" "सदा सत्कर्माणि आचरत, लौकिकधर्मान् परित्यज, साधून् सेव, कामक्रोधौ त्यज; परदोषगुणचिन्तनं शीघ्रं त्यक्त्वा, सेवाकथामृतं पिब।" एवमात्मदेवः पुत्रवचनप्रेरितः, षष्टिवर्षे दृढनिश्चयेन गृहम् उत्सृज्य वनं गतः। प्रतिदिनं हरिसेवनायां तत्परः, दशमस्कन्धपारायणेन श्रीकृष्णं प्राप्तवान्। सः स्वर्गे, देवानां उद्यानरम्ये, विश्वकर्मणा निर्मिते इन्द्रप्रासादे, त्रैलोक्यलक्ष्म्या सहितः, सर्वसम्पद्भिः युतः वासं कृतवान्। सः ज्ञानधनजातिसम्पन्नः अभिमानदर्परहितः आसीत्। तस्य पितुः प्रयाणे धुन्धुकारी मातरं घोरतरं ताडयामास—"क्व धनं निहितम्, वद; न वदसि चेत् दण्डेन हनिष्यामि!" इति। सा भयभीता, पुत्रदुःखकातरः, रात्रौ कूपे आत्मानं क्षिप्य प्राणान् त्यक्तवती। गोकर्णः योगयुक्तः तीर्थयात्रायां गतः; तस्य न शोको न हर्षः, न शत्रवः न मित्राणि। धुन्धुकारी गृह एव पञ्च वेश्यासु परिवृतः, अतीव क्रूरकर्मा, तासां पालनरूपेण मोहितचित्तः आसीत्। एकदा ताः वेश्यासः भूषणलोभेन, सः कामान्धः मृत्युम् अपि विस्मृत्य, वस्त्राभरणादिकं प्राप्तुम् गृहेभ्यः निर्गतः। तत्रतत्र धनं सञ्चित्य, गृहं प्रत्यागत्य, ताभ्यः उत्तमवस्त्राभरणानि विविधानि च अददात्। तदा स्त्रीभिः रात्रौ विचारितम्—"सः प्रतिदिनं चौर्येण धनं आनयति; राजा तं ग्रहीष्यति। तस्मात्, राजा धनं गृहीत्वा तमपि हनिष्यति; अस्माकं रक्षणार्थम्, किमर्थं न वयं स्वयम् तम् रहसि न हन्याम?" इति। ताः निश्चय्य, रज्जुभिः तं सुप्तं बद्ध्वा, हत्वा, धनं गृहीत्वा अन्यत्र गता। तस्य ग्रीवायां पाशं स्थाप्य तं हन्तुं प्रारब्धाः; त्वरया अपि स न म्रियते स्म, ताः च चिन्तिताः। तदनन्तरं ज्वलनकाष्ठान् तस्य मुखे क्षिप्य, वह्नितापेन पीडितः सः प्राणान् त्यक्तवान्। ताः प्रमत्ताः स्त्रियः तस्य शरीरं विवरे निक्षिप्य, रहस्यं न कस्यापि ज्ञातम्। जनैः पृष्टाः सतीः वदन्ति—"सः दूरतः गतः, अस्माकं प्रियः; धनलोभेन अस्मिन्वर्षे प्रत्यागमिष्यति।" एवं, बुद्धिमान् कदापि दुष्टासु स्त्रीषु विश्वासं न कुर्यात्; यो मूढः तासु विश्वसिति, सः दुःखैः अभिभूयते।