शुक उवाच—यदुपतिं राज्ञोऽभिप्रायम् अवगत्य, स यदुकुलोत्पन्नः, स्वमित्रैः अनुमोदितः, पुनरपि यदूनां पुरिं प्रतिजगाम। स तत्र गत्वा, रामकृष्णयोः समीपे, यथोद्दिष्टं पाण्डवानां विषये धृतराष्ट्रकृतं सर्वं निवेदयामास, यत्र हेतुना स्वयमेव प्रेषितः। एवं नवचत्वारिंशः अध्यायः प्रथमभागस्य दशमस्कन्धस्य श्रीमद्भागवतमहापुराणे, परमहंसशास्त्रे, समाप्तः। शुक उवाच—भरतश्रेष्ठ, कंसस्य भार्ये, अस्तिः प्राप्तिश्च, पतिदुःखशोकविह्वले, पितुः गृहम् अगच्छताम्। तत्र तौ, मगधराजस्य जरासन्धस्य, दुःखितस्य, स्वविधवात्वहेतुम् अखिलं निवेदयामासतुः। तदशुभवार्तां श्रुत्वा, स राजा शोककोपसंयुक्तः, यदुकुलविनाशाय महत् प्रयासम् अकरोत्। स च, विंशतिः अक्षौहिण्यः त्रिभिः सह, सर्वतः मथुरां, यदूनां राजधानीम्, परिवव्रे। तां समुद्रवेलामिव स्फीतां सेनां, स्वपुरं च तेन रुद्धम्, स्वजनानां च भीतिं दृष्ट्वा, कृष्णः स्थितिं विचिन्तयामास। भगवान् हरिः, मानुषरूपधारी, स्वावतारस्य कारणम्, कालदेशपरिस्थितिं च, मनसा विचारयन् स्थितः। सोऽचिन्तयत्—एष बलसमूहः, पृथिव्याः भाररूपः, मगधपतिना सर्वाधीननृपतिभिः संहृतः, मया विनाशनीयः। अक्षौहिण्याख्या बलानि, सैन्यगजरथाश्वपदातिसंयुतानि, नाशयिष्यामि; न तु मगधपतिं हन्तव्यम्, स हि पुनः सैन्यसमवायं करिष्यति। ममावतारस्यायं हेतुर्भवति—पृथिव्याः भारहरणं, साधूनां रक्षणं, अन्येषां च नाशनम्। धर्मसंस्थापनार्थं च, धर्मरक्षणाय, यदा-यदा च अधर्मः संजायते, तदा-अन्यत् शरीरमपि गृह्णामि। एवं गोविन्दे चिन्तयति, दिव्ये द्वे रथे, सूर्यसंनिभे, सारथिसम्पन्ने, सर्वोपकरणसम्पन्ने, आकस्मात् आकाशात् प्रादुर्भूते। दैवास्त्राणि च प्राचीनानि तत्रैव प्रादुर्भूय, तानि दृष्ट्वा हृषीकेशः सङ्कर्षणं वचोऽब्रवीत्— पश्य, भगवन्, यदूनां संप्राप्तं महदपदं; अधोक्षज, एष ते रथः, प्रियतमास्त्रैः सहितः। अस्माकं चात्रैव जन्म, सत्त्ववतां प्रहर्षद, पृथिव्याः भारहरणाय, विंशतित्रयसेनारूपस्य, कृतम्। एवं परस्परं मन्त्रयित्वा, दशार्हात्मजौ, पुरातनयुद्धपरिचितौ, स्वशस्त्रैः सुसज्जितौ, अल्पेनापि सैन्येन सह, रणाय निर्गतौ। हरिः दारुकं सारथिं कृत्वा, निष्क्रम्य, शङ्खं दध्मौ; तेन रिपुसैन्यहृदये भयकम्पौ उत्पेततुः। तौ दृष्ट्वा मगधपतिः उवाच—हे कृष्ण, अधम पुरुष, त्वं बालकत्वात्, लज्जया, न युद्धितुम् इच्छामि; न च त्वया, अन्येषां पृष्ठे स्थितेन, मूढ, गच्छ, बन्धुघातिन्, नाहं त्वया युध्ये। त्वं तु, राम, यदि श्रद्धास्ति, युद्ध्यस्व, वीर्यं दर्शय; वा मे शरैः छिन्नदेहः स्वर्गं गच्छ, वा मां जहि। भगवान् उवाच—सत्यं, वीराः न गर्वं कुर्वन्ति; केवलं स्ववीर्यम् दर्शयन्ति। वयम्, मृत्युप्राप्तस्य दुःखितस्य, वचांसि न मन्यामहे, राजन्। शुक उवाच—ततः जरासुतः, महाबलैः सैन्यैः, रथगजाश्वध्वजैः परिवृत्य, तौ माधवौ अभ्यधावत्, यथा वातः रश्मिम् अग्निं च धूलिपटलैः संवृत्य। स्त्रियः, तत्र हरिरामयोः गरुडताळलाञ्छितयोः रथयोः, रणमध्ये स्थितयोः, दृष्ट्वा, पुरातनगृहशिखरद्वारेषु शरणं गत्वा, शोकमोहाभिभूताः। हरिः, स्वसैन्यं, देवासुरैः पूजितं, शत्रुसैन्यस्य तीव्रबाणवर्षैः पुनः पुनः पीडितम्, दृष्ट्वा, परमं शार्ङ्गधनुः घोरनिस्वनेन तुतोड। ततः, तूणाद् बाणान् आदाय, संधाय विसृजन्, तीक्ष्णैः शरैः, रथान्, गजान्, अश्वान्, पदातीन्, न्यपातयत्; चक्रं च तस्य हस्तात् नापसर्पत्। गजाः भग्नदन्ताः पतिताः, अश्वाः छिन्नग्रीवाः, रथाः हताश्वध्वजसारथिप्रधानाः, पदातयः छिन्नबाहुः जङ्घाकण्ठाः, भूमौ क्षिप्ताः। तत्र गजाश्वनराङ्गच्छेदैः, शतशः रक्तनद्यः प्रवहन्त्यः, बाहुप्रवाहाः, अश्वशिरांसि, नरकपालानि, कूर्मवदुदराणि, हतानां गजाश्वनराणां शवैः पूर्णाः। नद्यः तु बाहुवलयतरङ्गाः, केशैः शैवालैः, धनुष्मद्गतिः, शस्त्रगुच्छैः निःश्वासिताः; विचित्रखड्गवेगवर्त्मभिः, रत्नमुक्ताहारशिलाभिः स्फुरन्त्यः। तस्मिन् रणभूमौ, सङ्कर्षणः, अपरिमेयप्रभावः, गदया, दर्पपूर्णान् शत्रून् निपात्य, भीरूणां भीतिं, वीराणां हर्षं जनयन्, परस्परं वीरैः विक्षिप्यमाणः। सा सेना, समुद्रवद् भीषणरूपा, मगधपतिना संरक्षिता, दुस्तरापि, वासुदेवात्मजाभ्यां, लीलया, विनष्टा। यस्यानन्तगुणशक्त्या त्रिलोक्याः सृष्टिस्थितिलयः स्वलीलया क्रियते, तस्य रिपुविजये किं चित् अद्भुतं नास्ति; तदपि, मानुषाणां हिताय, वर्ण्यते। रामः, जरासंधं, तस्य रथं भग्नं, सैन्यं च निहतं दृष्ट्वा, सिंह इव सिंहम्, बाहुबलात् निगृह्य, जघान। गोविन्दः, शत्रुवधानन्तरं, मानववरुणपाशैः न बध्नात्, किञ्चित् प्रयोजनं सिध्यतु इति। स जगतां नाथाभ्यां विमुक्तः, वीर्यश्लाघ्यः, लज्जितः, तपो विधातुम् उद्यतः, पन्थानं राजभिः निवारितः। शुद्धार्थवाक्यैः, सामान्यैः अपि दृष्टिभिः, तस्य यदुभिः पराजयः स्वकर्मफलात् अभवत्। तस्मिन् बलसमूहक्षये, बर्हद्रथवंशजः राजा, भगवता अवमानितः, मगधं प्रति, क्लेशितचित्तः, प्रतस्थे। मुकुन्दः, अप्रहतबलः, रिपुसैन्यसागरं तीर्त्वा, सुरैः पुष्पवृष्ट्या सत्कृतः, स्तुतिभिश्च पूजितः। मथुरावासिनः, क्लेशरहिताः, प्रमुदितमानसाः, तं समागत्य, रथकारैः सूतैः मगधैः च जयध्वनिं कुर्वन्तः। शङ्खदुन्दुभिनिनादः, बहुधा भेर्यः तुर्यश्च, प्रभवन्; भगवान्, वीणावेणुमृदङ्गैः सहितः, पुरीम् प्रविवेश।