शुकदेवः कथां प्रवर्तयन् एवमाह— राजन्, अतः त्वं स्वप्नमायामृगत्रिष्णिकातुलं जगदिदं दृष्ट्वा, आत्मानं स्वयमेव वेत्स्यसि; समचित्तः प्रशान्तश्च भव, हे प्रभो। तत् श्रुत्वा धृतराष्ट्रः सान्त्वनपूर्वकं प्रत्युवाच— हे दानपते! यथा त्वं शुभानि वदसि, तथा मम तव वचनेन कदापि तृप्तिर्न जायते, यथा मर्त्यः सुधां लब्ध्वा न तृप्यति तथा। अपि च, सौम्य, मधुराणि वचनानि सन्त्यपि, पुत्रेषु स्नेहविषविक्षिप्ते हृदि स्थिराणि न भवन्ति, यथा विद्युत् नभसि न तिष्ठति। कः वा भगवतो विचित्रलीलस्य शासनं व्यावर्तयितुं शक्नुयात्, यो यदुवंशे अवतीर्य भूमेर्भारं हरति। योऽयं स्वमायया जगत्सृजति, गुणान् विभजति, तत्र प्रविश्य तेन लीलया विचरति, तस्मै जगद्वीथिचराय, अवाङ्मनसगोचराय परमात्मने नमः। एवं धृतराष्ट्रस्य भावमवगम्य, स यदुवंश्यः स्वमित्रैः अनुमतः पुनः यदुपुरीं प्रतिजगाम। स च यदुप्रवरौ रामकृष्णौ प्रति धृतराष्ट्रस्य पाण्डवेषु कृतं सर्वं यथावत् निवेदयामास, यदर्थं स प्रेषितः आसीत्। इत्येवमेकोनपञ्चाशत्तमोऽध्यायः श्रीमद्भागवते महापुराणे परमहंससंहितायां प्रथमे भागे दशमेऽध्याये समाप्तः। शुकः पुनः उवाच— हे भारतश्रेष्ठ! कंसस्य भार्ये अस्तिप्राप्त्यौ पत्युः निधनात् शोकाकुले पितुः गृहमगच्छताम्। तत्र तौ पितरं जरासंधं मगधाधिपतिं दुःखितं सर्वं विधवत्वहेतुं निवेदयामासताम्। तस्य दुःखदं वाक्यं श्रुत्वा स राजा शोककुपितः सन् यदुकुलनाशाय महतीं चेष्टामकरोत्। स च विंशत्यधिकत्रिभिः अक्षौहिणीभिर्वृतः सर्वतः मथुरां यदुपुरीं परिवव्रे। तदा कृष्णः स्वनगर्याः समन्तात् समुद्रवत् प्रसारितं तद्बलम्, जनानां च भीतिं दृष्ट्वा विचारयामास। भगवान् हरिः मानुषवपुषा स्वावतारकारणं, कालदेशपरिस्थितिं च चिन्तयन्, मनसा ममास। इदं बलं पृथिव्याः भाररूपं, येन मगधराज्ञा सर्वनृपवश्या एकत्रितम्, अहं नाशयिष्यामि। अक्षौहिण्याख्यैः सैन्यैः, रथाश्वगजपत्तिभिः सहितैः, नाश्यमानैः, मगधराजा न हन्तव्यः, स पुनः सैन्यं संह्रियात्। एष एव ममावतारस्य हेतुः—पृथिव्याः भारहरणं, साधूनां रक्षणं, असाधूनां च विनाशनम्। अन्यं च देहमपि धर्मसंरक्षणाय धारयामि, यदा यदा अधर्मः प्रवर्धते तदा तस्य निवारणाय। एवं गोविन्दः चिन्तयन् आसीत्, तदा दिव्ये द्वौ रथौ सूर्यसमानप्रभौ, सारथिसम्पन्नौ, आकाशात् सहसा अवतरतुः। दिव्यानि प्राचीनानि शस्त्राणि अपि तत्रैव अदृश्यन्त; तानि दृष्ट्वा हृषीकेशः सङ्कर्षणं वाक्यमुवाच। पश्य, हे महाभाग, यदूनां व्यसनं प्राप्तम्; एष ते रथः, प्रियतमानि चास्त्राणि। एवमर्थायैव वयं जातौ, हे भगवन्, साधूनां सुखद—पृथिव्याः भाररूपाणि त्रयः विंशतिः सैन्यानि हर्तुम्। एवं मन्त्रयित्वा दशार्हात्मजौ, पुरातनयोधौ, आयुधैः सज्जीकृत्य, लघुसैन्येन सह युद्धाय प्रस्थितौ। हरिः दारुकं सारथिं कृत्वा, शङ्खं दध्मौ; तेन रिपुसैनिकानां हृदयं भीतिभयाकुलं अभवत्। तौ दृष्ट्वा मगधराजा उवाच— हे कृष्ण, नृशंस, बालत्वात् त्वया सह न युद्धमिच्छामि; त्वं चान्येषां पृष्ठे स्थितः, मूढ, स्वजनघ्न, मा आगच्छ, न त्वया सह युद्धं करिष्यामि। त्वं तु, हे राम, यदि श्रद्धां धारयसि, युध्यस्व; शरैरहतः शरीरं त्यक्त्वा स्वर्गं वा गच्छ, अथवा मां हनिष्यसि। भगवानुवाच— सत्यं, वीराः न गर्वं कुर्वन्ति, केवलं पराक्रमं दर्शयन्ति; वयं मृत्युप्राप्तस्य दुःखितस्य वचः न मन्यामहे, हे राजन्। शुकः उवाच— ततः जरासुतः महाबलैः रथगजाश्वपतिसम्पन्नैः सैन्यैः, मधवौ परिवृत्य, इव मेघैः सूर्याग्निवत् धूलिध्वजैः आवृत्य, समभ्यधावत्। युद्धमध्यगौ गरुडतालचिह्नितरथौ हरिरामौ दृष्ट्वा, स्त्रियः प्राचीनशिखरद्वारगृहेषु शरणं गत्वा शोकमोहसमाकुलाः अभवन्। हरिः स्वसैन्यं, देवासुरैः पूजितम्, रिपुशरवर्षैः पुनः पुनः पीड्यमानं दृष्ट्वा, शार्ङ्गधनुषः घोरनिनादं चकार। सः क्वाचिदपि तु शरान् निष्क्रान्त्य, धनुषि स्थापयित्वा, तीक्ष्णैः बाणैः रथगजाश्वपदातीन् निपात्य, चक्रं हस्तात् न मुञ्चन् युद्धमकरोत्। भिन्नदन्तगजाः बहवः पेतुः, शरच्छिन्नग्रीवाः अश्वाः अपतन्, रथाः हताश्वध्वजसारथिप्रधाना, छिन्नबाहूपस्थगात्राः पदातयः च क्षिप्ताः। गजाश्वनराणां छिन्नाङ्गेषु, रक्तनद्यः शतशो वहन्त्यः, बाहुः, अश्वशिरांसि, नरकपालानि, कच्छपवत् गात्राणि, हतानां गजाश्वनराणां शवैः पूरिताः। तासां नद्याः बाहुप्रवाहाः, केशशैवलानि, धनुषः तरङ्गाः, आयुधसमूहैः पूरिताः, भयानकवर्त्मनि चक्रग्रहैः, मणिमुक्ताभरणशिलाभिः च स्फुरन्त्यः। तत्र सङ्कर्षणः अप्रमेयप्रभः, गदया गर्वितान् शत्रून् निपात्य, भीरूणां भयम्, वीराणां हर्षं च जनयन्, समरे समरे वीरैः वीरान् नाशयन् तस्थौ। सा सेना, मगधराजसंरक्षिता, अग्निसागरसमाना, दुस्तरा, वासुदेवात्मजाभ्यां, जगत्सु श्रेष्ठलीलाभ्यां, सम्पूर्णतः विनाशिता। यस्यानन्तगुणशक्त्या त्रिलोक्याः सृष्टिस्थितिलयाः स्वलीलया क्रियन्ते, तेन शत्रुविजये किं आश्चर्यम्? तदपि मर्त्यानां हिताय वर्ण्यते। रामः, जरासन्धस्य रथं भग्नं कृत्वा, तस्य च सैन्यं हत्वा, शूराणां मध्ये सिंह इव अन्यं सिंहं, बाहुबलात् तमगृह्णात्। गोविन्दः तं मनुष्यपाशवरुणपाशाभ्यां बन्धनं न कर्तुमिच्छन्, शत्रुणां नाशानन्तरं, विशेषकार्यार्थं तं विमोचयामास। स तु लोकनाथाभ्यां मुक्तः, वीरशिरोमणिः, लज्जितः सन्, तपस्यां प्रवृत्तः, मार्गे राजभिः निरुद्धः।