धार्मिकः स विदुरः, सुखदुःखयोः समदर्शी, सुप्रसिद्धश्चाक्रूरः, कुन्तीं तेषां पुत्रोत्पत्तिसम्बद्धयुक्तिभिः सान्त्वयामासताम्। तदा राजा यदुप्रस्थानाय कृतसन्नाहः स्वबान्धवान् सखीन् च समीप्य, आत्मनः सुतपक्षपाती धृतराष्ट्रमुपगम्य, स्नेहपूर्वकं मध्यमध्ये वचनमब्रवीत्। अक्रूरः सन्ददर्श, ‘‘हे विचित्रवीर्यनन्दन! कुरुवंशस्य कीर्तिवर्धन! पाण्डुना गतायुषा त्वं राज्ये प्रतिष्ठितः। धर्मेण पृथिवीं पालयन्, स्वजनान् पक्षपातं विना सन्तुष्टान् कृत्वा, कीर्तिं श्रियम् च प्राप्स्यसि। अन्यथा चेत् पाण्डवेषु स्वसुतेषु च पक्षपातं कुर्वन्, लोके निन्दितोऽन्धकारं पतिष्यसि; तस्मात् समदर्शी भव। न ह्यस्मिन्लोके कस्यापि कश्चिद् नित्यसम्बन्धः, आत्मनः शरीरस्यापि न, किं पुनः भार्यापुत्रादीनाम्। एक एव जीवः जायते म्रियते च, एक एव शुभाशुभयोः फलान्यनुभूयति। अधर्मेण सम्पादितं धनं मूढैः परैरपि हर्यते, यथा जलेषु जलबुकाः स्नेहवद्भिः जलं पिबन्ति। योऽज्ञानात् स्वमतिना परान् अधर्मेण पोषयति, तस्य जीवितं धनं पुत्रादयश्च व्यर्थं त्यजन्ति। स पापं स्वीकृत्य, येषां कृते न बुद्धिमानासीद्, तैः परित्यक्तः, स्वधर्मात् व्युत्थाय, तमसि पतति। अतः स्वप्नमायामृगत्रिष्णिकासदृशं जगद् दृष्ट्वा, आत्मानमात्मना विद्धि, समचित्तः शान्तः च भव।’’ धृतराष्ट्र उवाच— ‘‘भगवन्, यथा त्वं शुभानि वदसि, तथा मम तव वचनैः कदापि तृप्तिर्न जायते, यथा मृत्युमानमृतं प्राप्य न तृप्यति। तथापि, मधुराणि वचनानि अपि, सुतविषसंविग्नचित्तस्य हृदि न स्थिराणि भवन्ति, यथा विद्युत् नभसि न स्थिरा। कः वा भगवतः संकल्पं परिवर्तयितुं शक्नुयात्? यो यदुवंशेऽवतारं कृत्वा पृथिव्याः भारहरणाय प्राप्तः। योऽचिन्त्यशक्त्या जगद् सृजति, गुणान् विभज्य तत्र प्रविशति, तस्मै परमात्मने, संसारचक्रे विचरन्तमचिन्त्यलीलायै, नमः।’’ शुक उवाच— एवं राज्ञः प्रपञ्चितमभिप्रायं विज्ञाय, स यादवः, स्वमित्रैः अनुमतः, पुनः यादवपुरीं प्रतिजगाम। स तत्र रामकृष्णयोः समीपे, धृतराष्ट्रकृतं पाण्डवसम्बन्धि सर्वमाख्यात्, यदर्थं स्वयम् प्रेषितः। एवं श्रीमद्भागवते महापुराणे परमंहंससंहितायां दशमस्कन्धस्य पूर्वार्धे एकोनपञ्चाशत्तमोऽध्यायः समाप्तः। शुक उवाच— भारतश्रेष्ठ! तदा कंसपत्नी अस्तिप्राप्त्यौ, पतिदुःखात् शोकसन्तप्ते, स्वपितुः गृहमगच्छताम्। तत्र मगधाधिपतये जरासंधाय सन्तप्ताय सर्वं दुःखहेतुं निजविधवत्वकारणं न्यवेदयेताम्। स राजा तदशुभवार्तां श्रुत्वा, शोककोपसमन्वितः, यादवकुलविनाशाय महतीं यत्नं चकार। स एकविंशत्यधिकैः द्व्यकौहिणीभिः सेनाभिः परिवृत्य सर्वतोऽभ्यर्दयत् यादवपुरीं मथुराम्। कृष्णः तां समुद्रनिचयसमाकुलां सेनां, स्वपुरीं च समन्तात् संनद्धां, स्वजनानां च भीतिमवेक्ष्य, तदावस्थां विचिन्तयामास। भगवान् हरिः मानुषवपुषा, स्वावतारकारणं, कालदेशोपपत्तिं च मनसि विचारयन्, ‘‘एषा पृथिव्याः भारभूता, मगधपतिना सर्वान् निगृहीतान् नृपतीन् आहूय समाविष्टा, मया विनाश्या। सेनाः अष्टाविंशतिः अकौहिण्यः, पद्गजाश्वरथसमूहयुक्ताः, हन्तव्याः; मगधपतिं तु न हन्तव्यम्, स ह्यन्यत् बलं पुनः संहर्ता। एष एव ममावतारहेतुः—पृथिव्याः भारहरणं, साधूनां रक्षणं, असाधूनां विनाशनं च। धर्मसंस्थापनाय चान्यदपि रूपं मया धार्यते, धर्मस्य चोत्त्थानेऽधर्मनाशनाय।’’ एवं गोविन्दः चिन्तयन्, सहसा दिवः द्वौ रथौ सूर्यसमप्रभौ सारथिसम्पन्नौ समुपस्थितौ। दिव्यानि च शस्त्राणि प्राचीनानि स्वयमेव समुपस्थितानि; तानि दृष्ट्वा हृषीकेशः सङ्कर्षणं प्रति वाक्यमब्रवीत्— ‘‘पश्य भगवन्, यादवानां प्राप्तं महदापदं, भूमौ अवतीर्णानां नाथ! एष रथस्तव, प्रियतमेभ्यः शस्त्रैः सहितः। अस्मिन्नर्थे वयं जातौ, साधूनां सुखदायक, पृथिव्याः भारं, एकविंशत्यधिकैः सेनाभिः, आपनीय वर्तय।’’ एवं मन्त्रयित्वा दशार्हपुत्रौ, प्राचीनशस्त्रसज्जितौ, स्वकियैः स्वल्पबलैः सहितौ, संग्रामाय निष्क्रान्तौ। हरिः दारुकं सारथिं कृत्वा, प्रस्थानकाले पाञ्चजन्यशङ्खं दध्मौ; ततः शत्रुबलेषु भीतिः कम्पनं च समुत्पन्नम्। तौ दृष्ट्वा मगधपतिः प्राह— ‘‘कृष्ण, अधम! त्वया न युद्धमिच्छामि, बालेन लज्जया; न च त्वया, योऽन्येषां पृष्ठे तिष्ठसि, मन्दात्मन्—गच्छ, बन्धुघातक, नाहं त्वया युद्धं करिष्यामि। त्वं तु राम, यदि श्रद्धास्ति, युद्धं कुरु, स्ववीर्यं दर्शय; मम बाणैः छिन्नदेहः स्वर्गं वा गच्छ, अथवा मां हन्याः।’’ भगवानुवाच— ‘‘सत्यं, वीराः न शब्दयन्ति, केवलं कर्मणा स्ववीर्यं दर्शयन्ति। वयं तु मृत्युमुखे स्थितस्य क्लिष्टस्य वचांसि न लभामहे, राजन्।’’ शुक उवाच— ततः जरासुतः तौ माधवौ प्रतिपद्य, महता बलौघेन, रथगजाश्वध्वजैः परिवृत्य, यथा वातः सूर्याग्निवत् रजःपटलैराच्छादयत्। स्त्रियः तु, हरिरामयोः रथौ, गरुडताळलाञ्छनाङ्कितौ, संग्राममध्ये दृष्ट्वा, पुरातनगोपुरशिखरप्राकारादिषु शरणं गत्वा, शोकमोहाभ्यां विविग्नाः। हरिः, स्वं सैन्यं, देवासुरैः पूजितं, शत्रुसैन्यवृष्टिभिः पुनः पुनः पीड्यमानं दृष्ट्वा, दिव्यं शार्ङ्गधनुः घोरनिनादेन व्यनदत्।