कुन्ती देवी, दुःखसन्तप्ता स्वबन्धून् कृष्णं च जगन्नाथं स्मरन्ती, भगवत्पादाम्बुजं शरणं प्रपद्यते—सा तु संसारसागरात् त्रातारं त्वां विना जनानां किञ्चिदपि अन्यत् आश्रयम् न पश्यामि इति भावयन्ती, भगवन्तं शुद्धं परमात्मानं योगेश्वरं योगमूर्तिं कृष्णं प्रणम्य, तव एव शरणं गता इति प्रार्थयामास। एवं तस्याः प्रार्थनां श्रुत्वा, महात्मा विदुरः सुखदुःखयोः समः, कीर्तिमान् अक्रूरश्च, तस्याः पुत्रोत्पत्तिसम्बद्धैः युक्तिभिः कुन्तीमाश्वासयताम्। एवमस्ति, राजा यत्र प्रस्थितुं समुपक्रम्य, स्वसुतप्रियं राजानं सखिभिः स्वबन्धुभिश्च सहोक्तः, हितचिन्तया उपगम्य भाषते स्म। तदा अक्रूरः उवाच—“हे विचित्रवीर्यवंशज, कुरुवंशस्य कीर्तिवर्धन, तव भ्रातुः पाण्डोः निधनानन्तरं त्वमेव राज्ये प्रतिष्ठितः। धर्मेण पृथिवीं पालयन्, जनान् धर्मेण तुष्ट्वा, स्वजनपाण्डवयोः समदर्शिता कृत्वा, श्रीं कीर्तिं च प्राप्स्यसि। अन्यथा चेत्, असम्यक् आचरन्, निन्दां पतनं च प्राप्स्यसि; अतः पाण्डवान् स्वसुतांश्च समदृक् पश्य। अस्मिन्संसारे न कस्यापि कस्यचित् नित्यसङ्गः विद्यते, न स्वदेहेऽपि, किं पुनः भार्यापुत्रादिषु। एक एव जीवः जायते, एक एव म्रियते, एक एव पुण्यपापयोः फलमश्नुते। अधर्मेण प्राप्तं धनं मूढैः अन्यैः हर्यते, यथा मित्रभावेन जला अपि जिह्वाः पिबन्ति। यः बुद्धिहीनः स्वमतिना अन्यान् अधर्मेण पालयति, तस्य प्राणधनपुत्रादयः अपूर्तार्थस्य त्यजन्ति। स तु पापकर्मा, येषां कृते अर्थज्ञानं न कृतवान्, तैः परित्यक्तः, स्वधर्मात् विमुखः, अन्धतमः प्रविशति। अतः, हे नृप, इमं जगत् स्वप्नमायामृगत्रिष्णिकावत् पश्य, आत्मनात्मानं विद्धि, समदृक् प्रशान्तः भव।” एवं श्रुत्वा धृतराष्ट्रः प्रत्युवाच—“हे दानपते, यथा त्वं शुभानि वदसि, तथा तव वाक्यैः न कदापि तृप्तिमुपयामि, यथा मृत्युः अमृतं प्राप्य न तृप्तिमुपैति। तथापि, मधुराणि वाक्यानि अपि, पुत्रासक्तचित्तस्य स्थिराणि न भवन्ति, यथा विद्युत् नभसि न स्थिरा। भगवतः संकल्पं कः परिवर्तयितुं शक्नोति? यः पृथिव्याः भारहरणाय यादवकुले अवतीर्णः। यः स्वमायया जगत् सृजति, गुणांश्च विभाग्य तत्र प्रविशति, तस्मै लोकचेष्टायां गूढलीलायै महापुरुषाय नमः।” इत्येवं धृतराष्ट्रस्य भावं विज्ञाय, स यादवः स्वबन्धुभिः अनुमतः पुनः यादवपुरीं प्रत्येत्य, रामकृष्णयोः समीपे धृतराष्ट्रस्य पाण्डवसम्बन्धिनः कृत्यानि निवेदयामास, यदर्थं स प्रेषितः। एवं श्रीमद्भागवते महापुराणे परमंहंससंहितायां दशमस्कन्धस्य प्रथमार्धे एकोनपञ्चाशत्तमोऽध्यायः समाप्तः। शुक उवाच—“हे भरतश्रेष्ठ, कंसस्य भार्ये अस्तिः प्राप्तिश्च, पतिनाशदुःखेन संतप्ये, पितुः जरा-सन्धस्य गृहमगच्छताम्। तत्र दुःखितं मगधराजं सर्वं विधवत्वकारणं निवेदयामासतुः। स राजा, अप्रियं तद्वार्ताम् श्रुत्वा, शोकार्तः क्रोधेन च, यादववंशस्य विनाशाय महद् यत्नं चकार। स च विंशत्यधिकत्रयाणि अक्षौहिण्यः सेनायाः संहत्य, यादवपुरीं मथुरां सर्वतः परिवव्रे। तस्याः सेनायाः समुद्रतरङ्गनिभस्य, स्वपुरस्य च परिवेष्टनं दृष्ट्वा, स्वजनानां भयम् अपि दृष्ट्वा, श्रीकृष्णः तदवस्थां विचिन्तयामास। भगवान् हरिः मानुषरूपधारी, स्वावतारकारणं कालदेशोपपत्तिं च विचिन्त्य, ‘मगधराजेन संगृहीता पृथिव्याः भाररूपा एषा सेना मया नाश्या, न तु मगधराजः हन्तव्यः, स ह्यन्यां पुनः सेना संह्रियात्। ममावतारस्यायमेव प्रयोजनं—पृथिव्याः भारहरणं, साधूनां रक्षणं, असाधूनां च विनाशः। धर्मरक्षणायापि मया अन्यत् शरीरमपि धार्यते, यदा यदा च अधर्मः प्रवर्द्धते तदा तदन्यथान्यथाशरीरग्रहणं भवति।’ इति चिन्तयन्, सहसा दिव्या द्वौ रथौ सूर्यसङ्काशौ, सारथिभिः सहितौ, सर्वायुधोपकरणसम्पन्नौ, आकाशात् आपेतुः। तत्र च दिव्यानि पुरातनानि शस्त्राणि अपि स्वतः समुपस्थितानि दृष्ट्वा, हृषीकेशः सङ्कर्षणं प्रति उवाच—‘पश्य, भगवन्, एष यादवकुले पतितं महद् आपदं; एष तव रथः, प्रियायुधैः सह। अस्यैव कार्याय वयं जातौ—साधूनां सुखद, पृथिव्याः भारं, त्रयविंशतिः अक्षौहिण्यः सैन्यरूपं, अपाकर्तुं।’ इति परस्परं मन्त्रयित्वा, दशार्हात्मजौ, प्राचीनयोधौ, स्वशस्त्रसम्पन्नौ, स्वल्पसैन्येन सह युद्धाय निस्क्रान्तौ। हरिः दारुकं सारथिं कृत्वा, रथमारुह्य, शङ्खं दध्मौ; तेन रिपुसैन्यानां हृदये भयकम्पौ समुत्पन्नौ। ताव् दृष्ट्वा मगधराजा उवाच—‘कृष्ण, अधम, त्वं बालोऽसि, लज्जया त्वया न युद्धुमिच्छामि; त्वं चान्येषां पृष्ठे स्थितः मूढ, गच्छ, बन्धुघातक, न त्वया सह युद्धं करिष्यामि। राम त्वं चेत् श्रद्धावान्, युद्धं कुरु, वीर्यं दर्शय; मम शरैः विद्धः शरीरं त्यक्त्वा स्वर्गं वा गच्छ, मां वा हन्याः।’ श्रीभगवान् प्रत्युवाच—‘वीराः तु न शब्दैः गर्वन्ते, केवलं कर्मणा तेजः दर्शयन्ति; वयं तु मृत्युप्राप्तस्य क्लिष्टस्य वचांसि न मन्यामहे, हे नृप।’” एवं भगवतः लीलायाः, धर्मस्य च रक्षायाः, पृथिव्याः भारहरणस्य च, सम्यगनुष्ठानं जातम्।