स राजा न पाण्डुपुत्राणां तेजः, बलं, शौर्यं, विनयं, अन्यानि च गुणानि, तेषां प्रति जनानां स्नेहं वा द्रष्टुमिच्छति स्म। पृथा च विदुरश्च, धृतराष्ट्रपुत्रैः कृतं विषदानं तथा अन्यानि दुष्कृतानि सम्पूर्णं तस्मै आख्यातवन्तौ। तस्मिन्नकाले, पृथा स्वभ्रातरं अक्रूरं प्राप्तं दृष्ट्वा, स्वजन्मस्थलं स्मरन्ती, अश्रुपूर्णलोचना समीपमुपेत्य तमुवाच। सा स्नेहपूर्वकं पृष्टवती—"सौम्य! मम मातरौ, भ्रातरौ, भगिन्यः, भ्रातृपुत्राः, भगिन्यः, सख्यश्च, अपि नः स्मरन्ति? श्रीकृष्णः, भगिनीपुत्रः, भक्तानां शरण्यः प्रियश्च, रामश्च कमललोचनः, अपि मातुलपुत्रान् स्मरतः? पतिसहधर्मिणीषु मध्ये, शशक्यां मृगीव शोकाकुलायां, स मां वचोभिः सान्त्वयिष्यति, पितृविहीनान् पुत्रांश्च सान्त्वयिष्यति।" सा पुनः प्रार्थयते—"कृष्ण! कृष्ण! योगमहान्, विश्वात्मन्, जगदुत्पत्तिकर्तः, गोविन्द! त्वां शरणं प्रपन्ना अहं पुत्रैः सह निमज्जन्ती, मां पालय। त्वत्पादकमलं विना जनानां गह्वरसंसारसागरात् त्रातुं अन्यः शरणं न पश्यामि।" "नमः कृष्णाय, शुद्धाय, परात्मने, योगेश्वराय, योगमूर्तये; त्वां शरणं गता अस्मि।" इति सा स्मरन्ती स्वबान्धवान्, कृष्णं च जगन्नाथं, दुःखार्ता प्रार्थयामास। तदा महात्मा विदुरः, सुखदुःखयोः समः, ख्यातः अक्रूरश्च, कुन्तीमात्मजोत्पत्तिसम्बन्धेन युक्तयुक्तकारणैः सान्त्वयामासताम्। राजा यद्गच्छन् आसन्, सः स्वबान्धवमित्रमध्यगतो, आत्मनः सौहार्देन, पुत्रेषु पक्षपातिनं नृपमुपगम्य वाक्यमुवाच। अक्रूरः उवाच—"हे विचित्रवीर्यनन्दन! कुरुवंशवर्धन! भ्राता पाण्डुः गतः, त्वं राज्यमधितिष्ठसि। धर्मेण पृथिवीं पालयन्, जनान् सद्गुणैः तुष्ट्वा, स्वेषु समो भूत्वा, ऐश्वर्यं कीर्तिं च प्राप्स्यसि।" "एवं न चेत्, अन्यथा वर्तसे चेत्, तदा निन्दां प्राप्य, अन्धकारं पतिष्यसि; अतः पाण्डवानां स्वपुत्राणां च समो भव। अस्मिन्लोके कश्चन कस्यचित् नित्यसंगः नास्ति—स्वशरीरस्यापि न, किमुत पत्नीपुत्रादीनाम्।" "एक एव जायते, एक एव म्रियते, एक एव शुभाशुभयोः फलम् अनुभवति। अन्यायेन लब्धं धनं, अल्पबुद्धिभिः अन्यैः मित्ररूपेण जलेशिका इव हरन्ति।" "यो मूढः स्वमतिना अन्यान् अन्यायेन पालयति, तस्य जीवितं, धनं, पुत्रादयः अप्यफलितं परित्यजन्ति। स पापकर्मा, स्वधर्मात् निवृत्तः, येषां कृते न बुद्ध्या धनं दत्तवान्, तैः त्यक्तः, तमिस्रां प्रविशति।" "तस्मात्, राजन्, एतत्संसारं स्वप्नमायामृगतृष्णिकावत् पश्य; आत्मानं आत्मना विद्धि, समः शान्तश्च भव।" धृतराष्ट्रः उवाच—"दानपते! यथा त्वं शुभानि वदसि, तथैव अहम् अमृतमिव प्राप्य न तृप्तोऽस्मि। तथापि, मधुराणि वाक्यानि अपि, पुत्रेषु स्नेहविषेण विक्षिप्ते हृदि स्थिराणि न भवन्ति, विद्युदिव नभसि।" "कः वा भगवतः नियोगं नु निवर्तयितुं शक्नोति? यः पृथिव्याः भारहारार्थं यादवकुले अवतीर्णः।" "यः स्वमायया विश्वं सृजति, गुणांश्च विभज्य तत्र प्रविशति, तस्मै, अव्याख्येयलीलाय, संसारचक्रचराय, परमात्मने नमः।" शुक उवाच—एवं राज्ञः अभिप्रायं विज्ञाय, स यादवः, स्वमित्रैः अनुमतः, पुनः यादवपुरीं प्रतिनिवृत्तः। स रामकृष्णयोः समीपे, धृतराष्ट्रेण पाण्डवानां विषये यत्कृतं, यदर्थं स्वयमेव प्रेषितः, सर्वं निवेदयामास। एवं श्रीमद्भागवतमहापुराणे, परमहंससंहितायां, प्रथमस्कन्धस्य एकोनचत्वारिंशत्तमोऽध्यायः समाप्तः। शुक उवाच—"हे भारतश्रेष्ठ! कंसस्य भार्ये, अस्तिः प्राप्तिश्च, पतिदुःखकातरौ, स्वपितुः गृहमगच्छताम्। तौ पितरं जरासन्धं, मगधाधिपतिं, दुःखितं, स्वविधवाभावकारणं सर्वं निवेदयामासताम्।" स राजा, तदप्रियं श्रुत्वा, शोकक्रोधसमन्वितः, यादवविनाशाय महतीं प्रवृत्तिं चकार। सः विंशत्यधिकत्रयाक्षौहिणीभिः परिवृत्य, यादवपुर्यां मथुरायां सर्वतः पर्यवारयत्। तदानीं, समुद्रवेलायाः इव प्रवृद्धं सैन्यं, स्वनगरे परितः वेष्टिते, प्रजासु भयाकुलासु, कृष्णः स्थितिं विचिन्तयामास। भगवान् हरिः, मानुषरूपधारी, स्वावतारकारणं, कालदेशयोः अनुकूल्यमपि मनसि निधाय, चिन्तयामास— "मगधराजेन सर्वान् अधीनाध्यक्षान् समाहृत्य पृथिव्याः यो भारः एष सैन्यराशिः, तं नाशयिष्यामि। एता अक्षौहिण्यः, सेनासहिताः, रथाश्वगजसमन्विताः, नाशनीयाः, न तु मगधराजः, सः पुनः सैन्यं समाहरिष्यति।" "ममावतारस्यायं प्रयोजनं—पृथिव्याः भारहरणं, साधूनां रक्षणं, अन्येषां विनाशनं च। धर्मसंस्थापनार्थं च अन्यदपि रूपं मया धृतं, यदा अधर्मः प्रवर्धते तदा तस्य नाशनाय।" एवं गोविन्दः मनसि विचिन्तयन्, सहसा दिवः द्वौ रथौ, सूर्यसमप्रभौ, सारथिसंपन्नौ, सर्वोपकरणयुक्तौ, अवतरतुः। दिव्यानि च शस्त्राणि, पुरातनानि, तत्रैव अदृश्यन्त; तानि दृष्ट्वा, हृषीकेशः सङ्कर्षणं प्रति वचनमुवाच।