कदाचित् तस्याः कनिष्ठा स्वयमेव तद्गृहं प्राप्ता। तस्याः सन्निधौ सा सर्वं कथयामास—"बहु दुःखिता अस्मि।" सा अवदत्—"एतेन दुःखेन दुर्बला जातास्मि, किं करिष्यामि, भगिनि?" तदा तस्या भगिनी प्रत्युवाच—"अहं गर्भिणी अस्मि, सुतं जातमात्रं तुभ्यं दास्यामि।" उपदिदेश च—"यावत् अहं प्रसवमाप्नुयाम्, तावत् त्वं गृह एव गर्भिणीव वर्तस्व, सुखेन च जीव। मम पतये किञ्चिद् वित्तं दत्त्वा, स बालकं तुभ्यं दास्यति।" पुनः अवदत्—"जनाः वदिष्यन्ति यः बालकः षण्मासे मृतः, अहं तं बालकं तव गृहे प्रतिदिनं गत्वा पालयिष्यामि।" पुनः उवाच—"परिक्षार्थं फलम् गाव्यै समर्पय। स्त्रीणां स्वभावोऽयं, सर्वमिदं तथा कृतम्।" समये आगते तया स्त्रिया बालकः जातः। तदा पिता तं बालकं गृहीत्वा गुप्तया धुन्धुल्यै दत्तवान्। सा पतिं प्रति अवदत्—"सुपुष्टः बालकः जातः, सर्वेषां हर्षः उत्पन्नः, आत्मदेवेन पुत्रः लब्धः।" स द्विजातिभ्यः दानानि दत्तवान्, जातकर्मादि संस्कारांश्च अकारोत्। द्वारे शुभगीतवाद्यादि अभवत्। सा पतिं प्रति उवाच—"मम स्तनयोः क्षीरं नास्ति; अन्यया स्तन्यं पीतम्, कथं बालकं पालयेयम्?" पुनः अवदत्—"मम सौवर्ण्या या प्रसूता, तस्या बालकः मृतः, तां आनय, गृहे स्थापय—सा तव बालकं पालयिष्यति।" एवं पतिः पुत्रस्य रक्षार्थं सर्वं कृतवान्। माता बालकस्य नाम धुन्धुकारी इति चकार। त्रिमासे गते सा गौः एकं वत्सं अप्रसूत्—सर्वाङ्गसुन्दरं, दिव्यं, निर्मलम्, सुवर्णसदृशप्रभम्। तद् दृष्ट्वा ब्राह्मणः स्वयं संस्कारान् अकार्षीत्। सर्वे जनाः तं चमत्कृत्य द्रष्टुम् आगताः। ऊचुः—"पश्यत, आत्मदेवस्य पुण्यश्रीः जाताः; गौः पुत्रं अदात्, स च दिव्यरूपः अद्भुतः।" दैवयोगात् तस्य रहस्यस्य कश्चन न जानाति स्म। बालकस्य गोशृङ्गसदृशकर्णत्वात् तं गोकरण इति नाम दत्तम्। कालान्तरे उभौ पुत्रौ युवानौ जातौ। गोकरणः पण्डितः, धर्मज्ञः, धुन्धुकारी तु अतीव दुष्टः। स स्नानशौचं न अकरोत्, निषिद्धं भोजनं अश्नात्, कोपहीनः, अधर्मार्जने प्रवृत्तः, शवान्नेन अपि तृप्तः। स चौरः, सर्वैः द्विष्टः, परगृहान् दग्धवान्, बालकान् क्रीडार्थं गृहीत्वा कूपे क्षिपन्। स हिंस्रः, शस्त्रधारी, दरिद्रान्धादीन् पीडयन्, चाण्डालैः सह सदा वर्तते, पाशधारी, श्वभिः सह रमतः। वेश्यासङ्गेन तेन पितामह्यं धनं नष्टम्। एकदा माता-पितरौ तेन ताडितौ, स्वयमेव तस्य पात्राणि अपि गृहीत्वा। तदा दीनः पिता रुदन् उवाच—"एवं दुष्टः पुत्रः दुःखदायकः, हन्तव्य एव।" पुनः विलपन्—"क्व स्थास्यामि, क्व गमिष्यामि, कः दुःखं मे हरेत्? दुःखार्णवेऽस्मिन् जीवनं त्यक्ष्यामि, हाहा, मम दैन्यं कियत्!" तदा गोकरणः धर्मज्ञः तं पितरं उपगम्य, वैराग्यमार्गं दर्शयामास। उवाच—"संसारोऽयं असारः, दुःखमयः, मोहकः; कस्य पुत्रः, कस्य धनं, कस्य स्नेहः सदा दहति? न इन्द्रस्य, न चक्रवर्तिनः सुखं अस्ति; केवलं विरक्तमुन्यः एकान्तवासी सुखी। पुत्राद्यभिमानरूपां मूढतां त्यज; मोहात् नरकपथः। शरीरं सर्वं परित्यज्य, सर्वं विसृज्य, वनं गच्छ।" तस्य वचः श्रुत्वा, पिता गन्तुम् इच्छन् उवाच—"वत्स, वनवासे किमाचरितव्यं विस्तार्य कथय।" पुनरपि विलपन्—"स्नेहपाशेन अन्धकूपे बद्धोऽस्मि, पङ्गुः, कपटी, कर्मणा पतितः—करुणासिन्धो, मां उद्धर।" तदा पुत्रः उपदिदेश—"अस्थिमांसशोणितरूपं शरीरम् असारम्, तस्मिन् ममत्वं त्यज; भार्यापुत्रादिषु ममत्वं सदा त्यज; संसारः क्षणभङ्गुरः, नश्वरः—वैराग्यभक्तिसुखी भव।" "सदा धर्मं साधु आचर, लौकिककर्माणि त्यज, साधून् सेव, कामक्रोधौ परित्यज; परदोषगुणचिन्तनं शीघ्रं विस्मर, सेवाकथारसपानं कुरु।" इति पुत्रवचनप्रेरितः सः पिताऽपि षष्टिवर्षे गृहम् उत्सृज्य, दृढनिश्चयेन वनं गतः। प्रतिदिनं हरिसेवायां प्रवृत्तः, दशमस्कन्धश्रवणेन श्रीकृष्णं प्राप। सः सुरपुर्यां, देवानां वनवैभवसमन्विते, विश्वकर्मणा निर्मिते इन्द्रस्य प्रासादे, त्रैलोक्यश्रियः निवासे, सर्वसमृद्धिं प्राप्य वासं अकरोत्। स ज्ञानवित्तसौजन्यसम्पन्नः, गर्वदर्परहितश्च। पितरि स्वर्गं गते, धुन्धुकारी तां मातरं भीषयन् ताडितवान्—"क्व धनं निहितम्, वद; नो चेत् दण्डेन त्वां हनिष्यामि!" तस्य वचः श्रुत्वा, पुत्रस्य दुःखेन पीडिता सा माता, रात्रौ कूपे पतित्वा प्राणान् त्यक्तवती। गोकरणः योगनिष्ठः तीर्थयात्रायाम् अभवत्—न दुःखं, न सुखं, न रिपवः, न मित्राणि। धुन्धुकारी तु गृहे एव वेश्यापञ्चकपरिवृतः, अतीव क्रूरकर्मा, तासां पोषणमोहितचित्तः। एकदा ताः वेश्याः भूषणकामनया तम् उवाचुः—स कामान्धः, मरणं विस्मृत्य, तदर्थं बहिर्गृहं गतः। स सर्वतः धनं संगृह्य, गृहम् आगत्य, ताभ्यः वस्त्राणि, भूषणानि, नानावस्तूनि च दत्तवान्। तं बहुधनसमृद्धिं दृष्ट्वा वेश्याः रात्रौ उचुः—"सः प्रतिदिनं चौर्यं करोति; अतः राजा तम् बद्ध्वा नयिष्यति।