नन्दः अन्ये च गोपाः स्नेहपूर्णहृदयाः विविधैः उपहारैः हस्ते समर्प्य, उद्धवस्य प्रस्थानसमये सस्नेहम् अभिगम्य, अश्रुपूरितनेत्राः तं सम्बोधितवन्तः। तत्र ते प्रार्थयन्ति—"सदा अस्माकं मनः श्रीकृष्णस्य पदकमलेषु स्थिरं भवतु, वचनानि तस्य नामानि एव वदन्तु, शरीराणि तस्य सेवायां नतिम् कुर्वन्तु।" यद्यपि भगवतः इच्छया कर्मणां प्रवाहे यत्र कुत्र अपि वयं नीयामः, शुभकर्मणा दानादिना च श्रीकृष्णे भक्तिः अस्माकं स्थिरा भवतु इति ते पुनः प्रार्थयन्ति। एवं गोपैः कृष्णभक्त्या पूजितः उद्धवः, हे राजन्, पुनः श्रीकृष्णस्य संरक्षणेण मथुरां प्रत्यागतः। तत्र सः श्रीकृष्णं प्रणम्य, व्रजवासिनां प्रति स्नेहसिक्तहृदयः, वसुदेवाय रामाय नृपाय च उपहारान् समर्प्य सम्मानितवान्। ततः शुकः उवाच—भगवान् सर्वात्मा सर्वदर्शी श्रीकृष्णः, सैरन्ध्र्याः (कुब्जायाः) कामं ज्ञात्वा तस्याः प्रसादाय तस्याः गृहम् अगच्छत्। तस्याः गृहं रमणीयविलासोपेतम्, मुक्ताहारैः पताकाभिः छत्रैः शय्यासनैः सुशोभितम्, धूपगन्धैः सुरभितम्, दीपैः दीप्तम्, माल्यगन्धैः अलङ्कृतम् आसीत्। भगवान् तत्र प्रविष्टः दृष्ट्वा, सा सैरन्ध्री सस्मरं, शीघ्रं आसनात् उत्थाय, सखीभिः सह अच्युतं यथायोग्यं आसनादिभिः सत्कारम् अकरोत्। उद्धवः अपि ससन्मानं प्राप्त्वा, आसनं स्पृश्य उपविष्टः; कृष्णः लौकिकाचारानुसारं शीघ्रं रम्यशय्यां प्रविष्टवान्। सैरन्ध्री स्नात्वा, सुगन्धितवस्त्राभरणैः विभूषिता, माल्यगन्धयुक्ता, ताम्बूलं च सेवित्वा, माधवम् उपगम्य, लज्जानम्रस्मितसाक्षिभिः कटाक्षैः तं प्रीत्या निरीक्ष्य, तस्य समीपम् आगच्छत्। भगवान् ताम् लज्जिताम् प्रथमसंगमे, कङ्कणयुक्तहस्ताम्, हस्तेन गृहीत्वा शय्यायाम् उपवेशयन्, तया च तस्याङ्गरागस्य पुण्येन सहितः रमितवान्। तस्याः स्तनहृदययोः कामाग्निना दग्धयोः, नेत्रैः तं कामयमाना, तस्य चरणगन्धं श्वास्य, ताभ्यां दुःखं मर्दयन्ती, प्रियं बाहुस्तनाभ्यां आलिङ्ग्य, आनन्दमूर्तौ दीर्घदुःखस्य अन्तं प्राप्तवती। भगवतः मोक्षनाथस्य प्राप्त्याः अनार्हा सति, तं चन्दनपङ्कं समर्प्य वरं याचितवती। सैव वदति—"मम प्रियः किञ्चित् दिवसान् अत्र वसतु, मया सह रमस्व, हे कमलनयन, तव वियोगं अहं न सहनं शक्नोमि।" भगवान् तस्याः कामितं वरं दत्त्वा, सन्मानं कृत्वा, उद्धवेन सह, सर्वेश्वरः स्वमादरणीयं स्थानं प्रत्यागतः। यः महापूजया विष्णुं सर्वेश्वरं सम्प्रीणयित्वा, मनःप्रियं वरं विन्दति, यदि सः सत्त्वहीनः स्यात्, तस्य बुद्धिः दुर्बला भवति। ततः श्रीकृष्णः, रामः उद्धवः च, किञ्चित् कार्यं साधयितुं, अक्रूरस्य प्रियाय तस्य गृहम् अगच्छत्। दूरात् स्वबान्धवान् तान् उत्तमान् पुरुषान् दृष्ट्वा, अक्रूरः हर्षपूर्णः उत्थाय, तान् आलिङ्ग्य, सस्मितं सत्कारम् अकरोत्। तः कृष्णं रामं च प्रणम्य, तौ अपि तं नमस्कृत्य, आसनं स्वीकृत्य, यथाविधि तौ पूजितवान्। पाद्यं शिरसि स्थाप्य, दिव्यवस्त्रैः, सुरभिमाल्यैः, उत्तमाभरणैः तौ पूजितवान्। शिरसा नमस्कृत्य, हस्ताभ्यां पादौ प्रक्षाल्य, अक्रूरः विनयेन पूर्णः कृष्णं रामं च सम्बोधितवान्। सः वदति—"सौभाग्येन दुष्टः कंसः तस्य अनुयायिनः च हतान्, अस्य कुलस्य महती विपत्तिः भवद्भ्यां निवारिता। भवद्वयं परमपुरुषौ, जगतः कारणं च रूपं च; अन्यत् उच्चं वा नीचं वा किञ्चित् नास्ति।" "यदिदं विश्वं भवता सृष्टम्, तद् स्वशक्तिभिः प्रविश्य, श्रवणदृश्यम् अनेकविधं प्रकटयति, हे ब्रह्मन्। यथा सर्वेषु जीवेषु, स्थावरजङ्गमेषु, विविधरूपाणि गर्भेषु प्रकटन्ते, तथा त्वं स्वयम् आत्मनः जातेषु जीवेषु अनेकधा प्रकटसे, स्वातन्त्र्येण।" "त्वं रजस्तमःसत्त्वशक्तिभिः विश्वं सृजसि, विनयसि, पालयसि; तथापि गुणकर्मेभ्यः निबद्धः न, ज्ञानात्मा सन्; तव बन्धनस्य कारणं कथं स्यात्?" "तेजः शरीरादिभिः तव अस्तित्वं न परिमितं, अतः तव भेदः न साक्षात्; तस्मात् तव बन्धनं वा मोक्षः वा नास्ति; तव विषये कदापि भ्रमः न भवतु।" "यदा वैदिकमार्गः मिथ्यादृष्टिभिः अवरुद्धः, तदा त्वं लोकहिताय सत्त्वगुणसम्पन्नः प्रकटसि।" "अतः भगवन्, अद्य तव अवतारः वसुदेवगृहे तव अंशेन, भूमिभारस्य अपाकरणाय, शत्रुक्षत्रियाणां सेनानां शतशः विनाशाय, अस्य वंशस्य कीर्तिप्रसाराय च।" "अद्य अस्माकं गृहा धन्याः, यद् देवपितृभूतपुरुषपुरुषाणां रूपी, तव पादप्रक्षालनं त्रैलोक्यं शुद्धयति, हे विश्वगुरो, अधोक्षजः, अस्माकं गृहे प्रविष्टः।" "कः पण्डितः तव व्रजत्यन्यत्र आश्रयं, त्वं भक्तानां प्रियः, सत्यवचनः, सर्वहितः, कृतज्ञः, सर्वकामदः, तव लाभहानिः न किञ्चित्; भक्तैः त्वं पूजितः।" "सौभाग्येन, हे जनार्दन, त्वं अस्माकं पुरः प्रकटितः, यद्यपि योगेश्वरैः देवैः च दुरलभः; शीघ्रं अस्माकं मोहबन्धं छिन्दि—सन्तानपत्नीधनबान्धवगृहशरीरादिषु तव मायया यः मोहः।" एवं पूजितः स्तुतः च भक्तेन, श्रीभगवान् हरिः अक्रूरं स्मितेन, मोहयन् इव, वचोक्तः। भगवान् उवाच—"त्वं अस्माकं गुरुः, पितृव्यः, सदा पूज्यः; वयं तव रक्षणीयाः, पोष्याः, दयनीयाः; वयं तव अधीनाः।" "सद्भिः यथार्हैः, तवोपमैर् उत्तमैर्, स्वहितैषिभिः सदा सेवा कार्य्या; देवाः स्वार्थाय कर्म कुर्वन्ति, साधवः तु न।" "तीर्थानि जलैः न शुद्ध्यन्ति, देवाः मृन्मयशिलामयाः न; साधूनां दर्शनं क्षणमात्रेण शुद्ध्यति।" "त्वं अस्माकं हितैषी, तव सर्वहितसाधनं सर्वाधिकम्; अतः पाण्डवान् ज्ञातुं, हस्तिनापुरं गच्छ।" "शृणुमः, पितुः निधनानन्तरं, बालाः मातया सह स्वनगरं नृपतेन नीताः, तत्र दुःखिताः वसन्ति।" "तत्र, अम्बिकासुतः राजा भ्रातृपुत्रेषु न निष्पक्षः; तस्य दुष्टपुत्रस्य प्रभावेण तस्य दृष्टिः मोहिता।" "गच्छ, तेषां वर्तमानं सुखदुःखं च ज्ञात्वा, वयं मित्रहिताय यथायोग्यं कार्यं करिष्यामः।" इति।