ततः गोप्यः स्नेहसम्बन्धेन उद्धवम् आसीनम् उपविश्य सान्तापमना इदं स्नेहपूरितं वचनं प्रष्टुम् आरब्धाः। “आर्य, सति नगरयोषित्सु सखीसङ्गमेषु च गोविन्दः कदा अपि अस्मान् ग्राम्यस्त्रियः स्मरति किम्? कच्चित् ताः रजनीः स्मरसि या इदानीं वृन्दावने स प्रियाभिः सह कुमुदोत्पलचम्पकचन्द्रप्रभाभिः रम्यताम् अनुभूय, नूपुरध्वनिभिः रासक्रीडां कुर्वन्, कदाचित् रम्यकथाभिः अस्मान् अपि हर्षयति। दशार्हात्मजः स्वकृतदुःखपीडितः पुनः कदा इह आगमिष्यति? किं सः स्वस्पर्शेन अस्मान् पुनः जीवयिष्यति, यथा इन्द्रः वर्षेण वनानि पुनरुत्थापयति? किमर्थं कृष्णः इह आगमिष्यति, स राजा भूत्वा शत्रून् जित्वा, राजकन्याभिः परिणीय, प्रियसखिभिः परिवृतः सन्? किं वने वसन्त्यः वयं वा अन्याः अपि तस्मै महात्मने लक्ष्मीसहायाय स्वार्थसिद्धाय किमपि प्रयोजनं यच्छामः? ननु, परमानन्दः अपेक्षाशून्यत्वे अस्ति इति पिङ्गला विख्यातवेश्या उक्तवती; तथापि एतद्विज्ञाय अपि अस्माकं कृष्णे आशा त्यक्तुं न शक्या। यः सः श्रीमान् भगवान्, यस्याङ्गानि कदापि लक्ष्मीः न जहाति, तेन सह संगं परित्यक्तुं कः सहिष्यते, अपि च अनिच्छया अपि? एते नद्यः गिरयः वनानि गावः वेणुनिःस्वनः च—एतेषु सर्वेषु सङ्कर्षणेन सह कृष्णः विचरितवान्, हे प्रभो। पुनः पुनः श्रीपदानि अस्मान् नन्दसूनोः स्मारयन्ति; तैः पादचिह्नैः वयं तं विस्मर्तुं न शक्नुमः। तस्य सुचारु गमनं, सुमधुरः हासः, विलासमयः कटाक्षः, मधुरवाणी च—एतेन अस्माकं चेतांसि हृतानि; कथं वयं तं विस्मरिष्यामः? हे नाथ, हे लक्ष्मीपते, हे व्रजेश्वर, दुःखनाशन, गोविन्द, समुद्रे निमग्नां गोकुलां दुःखात् उद्धर। एवं कृष्णसन्देशैः विरहज्वरात् विमुक्ताः गोप्यः उद्धवम् ईश्वरांशं विज्ञाय समादृत्य पूजयामासुः। स च उद्धवः तत्र कतिपयमासान् स्थित्वा गोपीनाम् दुःखं शमयन्, कृष्णलीलाकथाभिः गोकुलं हर्षयामास। यावत् कालं उद्धवः नन्दस्य व्रजे स्थितवान्, तावत् तत्रवासिनां क्षणाः शीघ्रं व्यतीयुः, सर्वे कृष्णवार्तायाम् आविष्टचित्ताः। स च उद्धवः नद्यः, वनानि, पुष्पिततरून् दृष्ट्वा कृष्णस्मृत्या हृष्टः, व्रजवासिनां सेवा अकरोत्। गोपीषु कृष्णे अत्यन्तसमाहितचित्तासु दृष्टासु, उद्धवः परमानन्दपूर्णः सन्, तासां पादरजः प्रणम्य इदं स्तुत्वा उवाच—“एता गोप्यः भूमौ देहिनां श्रेष्ठाः, यस्मात् तासां गोविन्दे प्रेम हृदयान्तर्गतं; पुनर्भवभीताः मुनयः अपि एवं भक्तिम् इच्छन्ति, वयं च; ब्रह्मत्वस्य किम् प्रयोजनं, यदि कृष्णकथामृतस्य आस्वादः न लभ्यते? क्व एता वनचारिण्यः पतिताः, क्व चायं परमोदास्यः कृष्णे परमात्मनि? सत्यं, मूढाः अपि ये भगवदर्चनं कुर्वन्ति, तेषां अपि श्रीः लभ्यते, यथा राज्ञा सेवकाय कृपा दत्ता। हे सखे, एषा तादृशी कृष्णे प्रेमसंपदा, या स्वर्गस्त्रीषु अपि नास्ति, न अन्यत्र; सा रासोत्सवे उत्पन्ना, यदा भगवान् व्रजसुन्दरीणां ग्रीवां आलिङ्ग्य ताः परिपूर्णाः कृतवान्। अहो, अहमपि वृन्दावने तेषां गोपीनां पादरजो लब्धुम् इच्छामि—तृणं, गुल्मं, लता, औषधिः वा भूत्वा—या भगवतः मुकुन्दस्य मार्गं, यं वेदाः अपि अन्वेषयन्ति, स्वजनं धर्मं च परित्यज्य तं प्रपन्नाः। यासां स्तनौ श्रीकृष्णपादपद्मैः अलङ्कृतौ, यः लक्ष्म्या अपि पूज्यः, योगिनां च परमगम्यः, रासक्रीडायाः लक्ष्यः; ताः तं आलिङ्ग्य सर्वदुःखं त्यक्तवत्यः। नन्दव्रजस्त्रीणां पादरजः पुनः पुनः नमामि, याः हरिगुणगानात् त्रैलोक्यं शुद्धयन्ति। एवं शुक उवाच—ततः गोपीभ्यः, यशोदायै, नन्दाय, गोपेषु च स्नेहपूर्वं सम्यक् अभिवाद्य उद्धवः प्रयाणाय रथं आरोहति। गमनसमये नन्दादयः बहुविधैः उपहारैः हस्तेषु गृहीत्वा, स्नेहपूरिताः अश्रुपूर्णनेत्राः, उद्धवम् इदं वचोऽब्रुवन्—“अस्माकं मनः सदा कृष्णपादपद्मयोः स्थातु, वाणी तस्यैव नामानि वदतु, शरीराणि तस्यैव सेवा यच्छन्तु। यत्र यत्र कर्मभिः भगवद्वशेन नीयामहे, तत्र तत्र शुभकर्मदानादिषु अस्माकं कृष्णे भक्तिः स्थिरा अस्तु।” एवं गोपैः कृष्णभक्त्या सत्कृतः उद्धवः, हे राजन्, पुनः मथुरां जगाम, कृष्णरक्षितः। स कृष्णं प्रणम्य, व्रजवासिषु भक्तिपूरितहृदयः, वसुदेवाय, रामाय, नृपाय च दानानि अर्पयामास। शुक उवाच—ततः सर्वात्मा सर्वदर्शी भगवान् कृष्णः सैरन्ध्र्याः (कुब्जायाः) कामम् अवगम्य, तस्याः प्रियायाः प्रीत्यर्थम् तस्याः गृहम् अगच्छत्। तस्याः गृहं रम्योपस्करैः समलङ्कृतं, रमणीयार्थम् उपस्कृतं, मुक्तादामाभिः पताकाभिः छत्रैः शय्यासनैः समलङ्कृतं, धूपगन्धैः सुरभि, दीपैः प्रकाशितं, पुष्पगन्धैः च सुवासितम्। स तत्र प्रविशन्तं दृष्ट्वा, सा लज्जासमाकुला, शीघ्रं आसनात् उत्थाय, यथोचितं आगत्य, स्वसखीभिः सह, अच्युतं आसनादिभिः सत्कृत्य पूजयामास। उद्धवः अपि सम्यक् आदृतः, आसनं स्पृष्ट्वा उपाविशत्; कृष्णः लोकाचारानुसारं शीघ्रं रम्यशय्याम् प्रविवेश। सा स्नात्वा, सुगन्धिताङ्गी, सुशोभनवस्त्राभरणधारिणी, पुष्पमालाविभूषिता, गन्धयुक्ता, ताम्बूलचर्विता, माधवस्य समीपं गन्तुं सशङ्किता, सव्रीडस्मितावलोकनयुता, तदनुरागसंपन्ना। स तां नवसङ्गमे लज्जितां, मन्दं विगलिताङ्गदां हस्तेन गृहीत्वा, शय्यायाम् उपवेश्य, तया पूर्वं तैलाभ्यङ्गादिना पुण्यश्लाघ्यया सह रमणीयम् अनुभूतवान्। तस्याः स्तनौ हृदयं च कामाग्निना दग्धम्, नेत्रे तदनुरागेण पूर्णे, स तस्याः पादयोः गन्धं घ्राणयित्वा, ताभ्यां दुःखं सम्यक् अपानयत्; सा च प्रियं प्रेक्ष्य, बाहुभ्यां स्तनाभ्यां च आलिङ्ग्य, सच्चिदानन्दमूर्तौ दीर्घकालदुःखस्य अन्तं लब्धवती। स तं दुर्लभं मोक्षपतिं प्राप्य अपि, सा दुर्भगा सन्तोष्य, तं चन्दनं दत्त्वा वरं याचते—“मम प्रियः किञ्चित् दिनानि अत्र स्थातु, मया सह रमस्व, हे कमलनयन; त्वत्तः वियोगं न सहिष्ये।” स तस्याः कामितं वरं दत्त्वा, तां पूजयित्वा, उद्धवेन सह, सर्वेश्वरः स्वगृहं प्रतिपेदे। यः विष्णुं महापूजया तुष्ट्वा, पश्चात् मनःप्रियम् अपि वरं वृणुते, स यद्य गुणहीनः, तस्य बुद्धिः दुर्बला। कृष्णः, रामेण उद्धवेन च सह, किञ्चित् कार्यं साधयितुं, अक्रूरस्य प्रियाय च, अक्रूरगृहं जगाम।