धुन्धुली नाम्नि भार्यायामात्मदेवस्य मनसि चिन्तायाः प्रवाहः प्रवहति स्म—"यदि मन्दं चरामि, सहधर्मिणी सर्वमपि गृह्णीयात्; सत्यव्रतं शौचादि च पालनं दुःसाध्यमिव दृश्यते।" पुनः सा चिन्तयामास—"सन्तानस्य पालन-पोषणे दुःखमस्ति, स्त्रियाश्च प्रसवकाले महती व्यथा; निःसन्तानाया वा विधवाया वा सुखमस्ति मन्ये।" एवं दूषितया बुद्ध्या सा फलं नाखादत्। पत्युः पृष्ट्वा सा जघन्या—"अशितं मया, अशितं मया।" कदाचित् तस्या कनिष्ठा स्वयमेव गृहं प्राप्तवती। तस्याः सन्निधौ धुन्धुली स्वदुःखं सर्वं निवेदयामास—"महती मम व्यथा, किं करवानि भगिनि?" भगिनी प्रत्युवाच—"अहं गर्भिणी, प्रसूत्याः पश्चात् पुत्रं तुभ्यं दास्यामि।" सा पुनरुवाच—"गृह एव गर्भिणीव वर्तस्व, सुखेन च जीव; मम पत्ये किञ्चिद् वित्तं दत्त्वा, सः तुभ्यं बालकं दास्यति।" "जनाः वदिष्यन्ति, षण्मासे बालकः मृतः; अहं प्रतिदिनं तव गृहमागत्य तं पालयिष्यामि।" "परीक्षार्थं गोवेयं फलं ददातु; सर्वमिदं स्त्रीस्वभावेनैव कृतमिति।" कालान्तरे तस्या भगिन्याः पुत्रः जातः। सः पितरं गृहीत्वा रहसि धुन्धुल्यै तं शिशुं दत्तवान्। सा पत्युः समीपे व्याहरत्—"सुपुत्रो जातः; सर्वेषां सन्तोषो जातः, आत्मदेवस्यैव पुत्रः जातः।" सः द्विजातिभ्यः दानानि दत्तवान्, जातकर्मादिकं च अकरोत्; द्वारे शुभगीतवाद्यसमाजः अभवत्। पुनः सा पत्युः समीपे अवदत्—"मम स्तनयोः क्षीरं नास्ति; अपरया स्तनदुग्धं पिबितम्, कथं शिशुं पालयेयम्?" "मम सहधर्मिण्याः पुत्रः मृतः; तां गृहं आनय, सा तव पुत्रं पालयिष्यति।" सर्वमिदं पत्युः पुत्ररक्षणार्थं कृतम्। माता तस्मै शिशवे 'धुन्धुकारी' इति नाम दत्तवती। त्रिमासानन्तरं सा गौः सुन्दराङ्गं, दिव्यं, निर्मलं, सुवर्णसदृशं वत्सं प्रसूतवती। ब्राह्मणः सन्तुष्टः सन् संस्कारान् अकरोत्; सर्वे जनाः चमत्कारेण द्रष्टुमागताः। "पश्यत, आत्मदेवस्य पुण्यं जातम्—गवेः पुत्रः जातः, दिव्यस्वरूपः, विस्मयकरः।" दैवयोगेन कोऽपि तद् रहस्यम् अजानत्; सः वत्सः गोकर्णसदृशकर्णः, तस्मात् 'गोकर्णः' इति नाम कृतम्। समये उभौ अपि पुत्रौ युवा जातौ; गोकर्णः पण्डितः, धुन्धुकारी तु दुष्टतमः। सः स्नानशौचं नाकरोत्, अपथ्यभोजी, क्रोधरहितः, अनृजवः, चौर्ये प्रवृत्तः, श्मशानभस्मलेपितहस्तः भुञ्जानः। सर्वैः द्वेष्यः, गृहाणि दहति, बालकान् क्रीडायै कूपे क्षिपति। हिंस्रः, शस्त्रधारी, दरिद्रान्धपीडनपरः, चाण्डालैः सह संगच्छति, पाशधारी, श्वभिः सदा सह वसति। वेश्यागणैः सह संगम्य पितृद्रव्यं व्ययमकरोत्; कदाचित् मातरं पितरं च ताडयित्वा तेषां पात्राणि अपि स्वयमेव गृहीत्वा गृहे स्थितवान्। दुःखार्तः पिता रुदन् व्याहरत्—"एवं दुष्टपुत्रः दुःखदः मरणीयः।" "क्व वसामि, क्व गच्छामि, कः दुःखं मे निवारयेत्? दुःखेन जीवनं त्यक्ष्यामि—हन्त, दारिद्र्यं मम!" तदा गोकर्णः बुद्धिमान् पिता समीपम् आगत्य, तं वैराग्यमार्गे प्रवर्तितवान्। "संसारोऽयं असारः, दुःखमयः, मोहजनकः; कस्य पुत्रः, कस्य वित्तं, कस्य स्नेहः सदा तु दहति?" "इन्द्रस्यापि न सुखं, न चक्रवर्तिनः; सुखं केवलं वैराग्यशीलस्य मुनेश्चैकान्तवासिनः।" "अज्ञानं त्यज—तत्पुत्रासक्ति-रूपं; मोहात् नरकपथः जायते। सर्वं परित्यज्य, देहोऽयं पतिष्यति—अरण्यं गच्छ।" एवं पुत्रवचनं श्रुत्वा पिता प्रस्थितुम् इच्छन् अवदत्—"वत्स, अरण्ये किं कर्तव्यम्, विस्तार्य वद।" "स्नेहपाशेन अन्धकूपे बद्धोऽस्मि, पादहीनः, कपटी, दुष्कृत्यपातितः—दयासिन्धो, मामुद्धर।" "अस्थिमांसरुधिरमयम् एतत् देहम् असक्तिं त्यज; भार्यापुत्रादिषु ममत्वं सदा परित्यज; संसारः क्षणभङ्गुरः, नश्वरः—वैराग्यभक्तिसुखी भव।" "सततं धर्मं आचर, लौकिककर्माणि परित्यज, साधुसेवा कुरु, कामं सङ्कल्पं च त्यज; परदोषगुणचिन्तनं शीघ्रं परित्यज, सेवाकथारसपानं कुरु।" एवं पुत्रेण प्रेरितः अपि सः गृहं त्यक्त्वा, षष्टिवर्षेऽरण्यं गतः, प्रतिदिनं हरिसेवानिरतः, दशमस्कन्धपारायणेन श्रीकृष्णं प्राप्तवान्। सः दिव्येन्द्रपुरीं गत्वा, त्रिलोकश्रियः स्थाने, सर्वसमृद्ध्या सहितः, विश्वकर्मणा निर्मिते इन्द्रप्रासादे निवसन् देवोपमश्रियं प्राप। सः ज्ञानधनकुलसम्पन्नः, गर्वदर्पशून्यः आसीत्। पितरि दिवङ्गते धुन्धुकारी मातरं भीषयन् ताडयित्वा अवदत्—"क्व वित्तं निहितम्, न वदसि चेत् दण्डेन त्वां हनिष्यामि।" भयात् सा रात्रौ पुत्रशोककर्शिता कूपे पतित्वा प्राणान् त्यक्तवती। गोकर्णः योगनिष्ठः तीर्थयात्रां कृत्वा, न शोकं न हर्षं, न रिपुं न मित्रं च बिभ्रद्, गच्छति स्म। धुन्धुकारी तु गृहे वेश्यापञ्चकेन परिवृतो, अतीव क्रूरकर्मा, तासां भरणपोषणमोहितचित्तः, वसति स्म।